Kinh tế Nhà nước: “Cao điểm chiến lược” phát triển quốc gia trong kỷ nguyên mới

Nhận diện đúng vai trò chủ đạo

Kinh tế nhà nước tại Việt Nam hình thành và phát triển gắn liền với tiến trình xây dựng và phát triển đất nước. Ngay sau khi giành độc lập năm 1945, kinh tế quốc doanh (kinh tế nhà nước) đã trở thành nền tảng của nền kinh tế mới, giữ vai trò trung tâm trong nền kinh tế kế hoạch hóa. Bước ngoặt Đổi mới từ năm 1986 tạo ra sự chuyển dịch căn bản về mô hình phát triển. Kinh tế nhà nước không còn được nhìn nhận như một khu vực bao trùm toàn bộ nền kinh tế, mà được đặt trong cấu trúc của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với vai trò chủ đạo trong việc định hướng, dẫn dắt và điều tiết phát triển.

Qua từng thời kỳ phát triển của đất nước, nhận thức về nội hàm và phạm vi của kinh tế nhà nước có sự thay đổi. Tuy nhiên, kinh tế nhà nước luôn được khẳng định giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, thể hiện trong Hiến pháp và các Văn kiện của Ban Chấp hành Trung ương, từ Đại hội Đảng VIII tới Đại hội XIV.

Kinh tế nhà nước nắm giữ một phần rất lớn tài sản quốc gia, bao gồm đất đai, tài nguyên, hệ thống kết cấu hạ tầng trọng yếu, phần vốn tại doanh nghiệp và các quyền tài sản khác, nhờ đó giữ vai trò chi phối đối với các “huyết mạch” và tài nguyên chiến lược của quốc gia, cũng như giúp nâng cao khả năng độc lập, tự chủ, tự cường, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và an ninh kinh tế. Không chỉ dừng ở vai trò nắm giữ nguồn lực, kinh tế nhà nước còn là công cụ quan trọng để nhà nước khắc phục các “khuyết tật” của thị trường, thông qua sử dụng hiệu quả các nguồn lực công, chính sách tài khóa, tiền tệ và vận hành hiệu quả các mô hình tổ chức của kinh tế nhà nước.

Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp quan trọng, thực tiễn cũng cho thấy nhận thức về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước vẫn còn không ít bất cập, thậm chí thiếu nhất quán. Một trong những biểu hiện dễ thấy là cách hiểu đồng nhất vai trò “chủ đạo” với “lấn át”, theo đó cần sự hiện diện rộng khắp của kinh tế nhà nước trong hầu hết các lĩnh vực, dẫn đến khuynh hướng can thiệp hành chính vượt mức cần thiết, làm suy giảm tính năng động và sáng tạo của các thành phần kinh tế khác. Một cách hiểu khác lại coi “chủ đạo” đồng nghĩa với việc được ưu tiên tiếp cận nguồn lực, từ vốn, đất đai đến cơ chế, chính sách, vô hình trung làm méo mó phân bổ nguồn lực và giảm hiệu quả sử dụng tài sản công. Những cách hiểu như vậy không những không làm sáng rõ vai trò chủ đạo, mà ngược lại có thể dẫn tới phân bổ nguồn lực kém hiệu quả và làm mờ đi yêu cầu vận hành theo cơ chế thị trường, công khai, minh bạch.

Khi vai trò chủ đạo được hiểu đúng là năng lực sử dụng hiệu quả tài sản, nguồn lực công để định hướng chiến lược, mở rộng không gian phát triển và dẫn dắt chuyển đổi mô hình tăng trưởng, kinh tế nhà nước mới có thể thực sự trở thành lực kéo cho nền kinh tế trong giai đoạn mới. Nói cách khác, điều cần thiết hiện nay không phải là nhắc lại vai trò chủ đạo như một khái niệm quen thuộc, mà là nhận diện lại cho đúng nội hàm của nó trong điều kiện phát triển mới của đất nước.

Phải thực sự là những cao điểm chiến lược

Trong phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 25/2/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đặt ra một yêu cầu rất rõ ràng: kinh tế nhà nước phải thực sự chiếm lĩnh những “cao điểm chiến lược chỉ huy” của nền kinh tế, giữ vai trò chủ đạo, trở thành "điểm tựa quốc gia" trong kỷ nguyên mới.

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, cùng với khu vực kinh tế tư nhân ngày càng phát triển năng động, kinh tế nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm các cân đối lớn, ổn định và điều tiết kinh tế vĩ mô, đồng thời thực hiện những nhiệm vụ chiến lược trung và dài hạn liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng, an ninh tài chính - tiền tệ, hạ tầng thiết yếu và các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Tuy nhiên, theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, để thực sự chiếm lĩnh được “các cao điểm chiến lược”, khu vực kinh tế nhà nước phải được cơ cấu lại mạnh mẽ theo hướng tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt, địa bàn trọng yếu, có tính chiến lược và có sức lan tỏa cao. Vai trò chủ đạo vì vậy không còn được đo bằng quy mô hay phạm vi hiện diện, mà phải được thể hiện bằng năng lực dẫn dắt, bằng hiệu quả hoạt động và bằng đóng góp thực chất cho ổn định vĩ mô, cho an ninh kinh tế và cho phát triển trung, dài hạn của đất nước.

Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu rất cụ thể trong việc xác định rõ phạm vi hoạt động của kinh tế nhà nước. Như Tổng Bí thư nhấn mạnh: “Lĩnh vực nào nhà nước cần nắm giữ để bảo đảm chủ quyền và ổn định thì phải nắm cho chắc, làm cho tinh, cho mạnh. Lĩnh vực nào nhà nước chỉ nên giữ vai trò dẫn dắt, tạo nền tảng, mở đường thì phải thiết kế cơ chế để khu vực tư nhân cùng tham gia, cùng cạnh tranh và cùng phát triển. Lĩnh vực nào nhà nước không cần thiết làm hoặc làm không hiệu quả thì phải kiên quyết sắp xếp lại theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, chống "lợi ích nhóm", chống "sân sau", chống "thao túng", chống "trục lợi" chính sách.

Một yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là phải nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực của nhà nước. Việc doanh nghiệp nhà nước nắm giữ nguồn lực lớn chỉ có ý nghĩa khi các nguồn lực đó được quản lý, khai thác và phân bổ theo nguyên tắc thị trường, gắn với mục tiêu phát triển và được kiểm soát chặt chẽ để tránh thất thoát, lãng phí. Nếu không, chính những nguồn lực này có thể trở thành điểm nghẽn, làm suy giảm hiệu quả của nền kinh tế và làm mờ đi vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Như vậy, chiếm lĩnh “những cao điểm chiến lược” không chỉ là một định hướng phát triển, mà còn là đòi hỏi tái cấu trúc toàn diện khu vực kinh tế nhà nước, từ phạm vi hoạt động, cách thức phân bổ nguồn lực cho đến mô hình quản trị và cơ chế vận hành.

Năm điểm tựa lớn cần cụ thể hóa

Khi thực hiện được những chuyển đổi này, kinh tế nhà nước sẽ phát huy đầy đủ vai trò chủ đạo và thực sự trở thành “điểm tựa quốc gia” như mục tiêu đã đặt ra, từ đó có những đóng góp mang tính đột phá vào năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm duy trì ổn định và đủ khả năng can thiệp kịp thời khi xuất hiện rủi ro mang tính hệ thống. Trên cơ sở đó, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh, trong giai đoạn phát triển mới, kinh tế nhà nước phải thực sự được cụ thể hóa thành năm “điểm tựa” lớn.

Trước hết, kinh tế nhà nước phải trở thành điểm tựa về an ninh và chủ quyền kinh tế. Điều này đòi hỏi phải nắm giữ và làm chủ các “huyết mạch”, “xương sống” của nền kinh tế như năng lượng, hạ tầng chiến lược, tài chính - tín dụng, logistics then chốt, dữ liệu và các nền tảng số thiết yếu. Việc nắm giữ không nhằm tạo ra độc quyền, mà để bảo đảm chủ quyền kinh tế, tránh lệ thuộc, chủ động trước các biến động và bảo vệ lợi ích quốc gia trong mọi tình huống, đồng thời tạo sức lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.

Cùng với đó, kinh tế nhà nước phải là điểm tựa về điều tiết, ổn định và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế. Trong bối cảnh các cú sốc ngày càng đan xen như đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động lãi suất, tỷ giá, chiến tranh thương mại hay thiên tai, dịch bệnh, khu vực kinh tế nhà nước phải giữ vai trò ổn định các thị trường thiết yếu, bảo đảm cung ứng dịch vụ công cơ bản, duy trì đầu tư nền tảng và năng lực dự phòng để ứng phó kịp thời với các rủi ro mang tính hệ thống.

Một điểm tựa quan trọng khác là vai trò dẫn dắt đối với khu vực kinh tế tư nhân. Kinh tế nhà nước mạnh không phải để lấn át, mà phải trở thành “bệ đỡ”, “mở đường” và “tiếp sức” để doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và hình thành các cụm liên kết ngành với những “đầu tàu” đủ sức cạnh tranh khu vực và toàn cầu. Khi thực hiện tốt vai trò này, khu vực tư nhân sẽ có điều kiện phát triển bền vững và sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế sẽ được nâng lên rõ rệt.

Bên cạnh đó, kinh tế nhà nước phải là điểm tựa trong việc dẫn dắt đổi mới sáng tạo và công nghệ lõi. Trong kỷ nguyên mới, vai trò chủ đạo không thể chỉ được đo bằng quy mô vốn hay tài sản, mà phải được thể hiện ở khả năng làm chủ công nghệ, chuẩn hóa theo chuẩn mực quốc tế, vận hành dữ liệu như một nguồn lực chiến lược, bảo đảm an ninh mạng và quản trị rủi ro hiện đại.

Cuối cùng, kinh tế nhà nước phải trở thành điểm tựa về chuẩn mực quản trị và liêm chính công vụ trong kinh tế. Các doanh nghiệp nhà nước phải là nơi thể hiện kỷ luật, minh bạch và trách nhiệm giải trình ở mức cao nhất, là nơi của chuẩn mực quản trị quốc gia, đồng thời hình thành đội ngũ cán bộ quản lý có năng lực và tinh thần phụng sự. Không để tồn tại tình trạng “lợi ích nhóm”, “sân sau”, đầu tư theo nhiệm kỳ hay thua lỗ kéo dài mà không rõ trách nhiệm, bởi điều đó không chỉ làm suy giảm hiệu quả kinh tế mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội.

“Năm "điểm tựa" trên phải được chuyển hóa thành chương trình hành động cụ thể, có mục tiêu, có thước đo, có thời hạn, có cơ chế kiểm tra và có chế tài rõ ràng. Nếu không, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu, còn đất nước thì phải trả giá bằng lãng phí nguồn lực, bằng suy giảm sức cạnh tranh và bằng sự xói mòn niềm tin xã hội", Tổng Bí thư nhấn mạnh.

Trong tổng thể đó, yêu cầu đặt ra là xác lập vai trò dẫn dắt của khu vực kinh tế nhà nước một cách thực chất để toàn bộ nền kinh tế phát triển nhanh, bền vững và tự chủ hơn. Các “điểm tựa” này được hình thành và vận hành hiệu quả, kinh tế nhà nước sẽ thực sự giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt, chiếm lĩnh các “cao điểm chiến lược” và trở thành “điểm tựa quốc gia” trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.