Đảng Cộng hòa thất bại trong bầu cử giữa nhiệm kỳ: Chiến sự ở Iran sớm kết thúc?

Thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3/11/2026 đang đặt ra câu hỏi lớn đối với tương lai cuộc chiến ở Iran. Khi cử tri trao quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội cho đảng Dân chủ, Tổng thống Donald Trump sẽ phải tính toán lại không chỉ quan hệ với cơ quan lập pháp, mà cả chi phí chính trị của cuộc xung đột kéo dài sang tháng thứ 9.

Chính ông Trump thừa nhận vấn đề Iran có góp phần vào thất bại của đảng Cộng hòa. Tuy nhiên, ông cũng bảo vệ quyết định phát động chiến tranh và khẳng định không hối tiếc. Hai phát biểu ấy cho thấy tình thế khó xử của Tổng thống Mỹ: ông có thêm lý do để tìm cách chấm dứt chiến sự, nhưng cũng không muốn một thỏa thuận bị nhìn nhận là nhượng bộ Iran sau thất bại bầu cử.

Về phía Iran, kết quả bỏ phiếu tại Mỹ có thể củng cố hy vọng rằng sức ép trong lòng nước Mỹ sẽ buộc ông Trump xuống thang. Nhưng nếu đặt cược quá nhiều vào điều đó, Iran cũng có thể đánh giá sai khả năng sử dụng vũ lực của Nhà Trắng.

Lá phiếu của người Mỹ và áp lực đối với Nhà Trắng

Đến trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc dù hoạt động quân sự không phải lúc nào cũng diễn ra với cường độ như giai đoạn đầu. Eo biển Hormuz bị hạn chế nghiêm trọng, vận tải và thị trường năng lượng thế giới tiếp tục chịu tác động.

Trong khảo sát cử tri được CBS công bố, đa số người được hỏi cho rằng quyết định tiến hành chiến dịch quân sự chống Iran là sai lầm. Tuy nhiên, chi phí sinh hoạt là mối quan tâm rộng hơn và không thể xem lá phiếu của mỗi cử tri chỉ là một cuộc trưng cầu ý kiến về xung đột.

Đối với ông Trump, bài toán lúc này không chỉ là nước Mỹ có thể tiếp tục cuộc chiến hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là tiếp tục bằng cách nào, để đạt mục tiêu gì và với chi phí chính trị mà Nhà Trắng có thể chấp nhận được đến đâu.

Nếu chiến sự kéo dài, giá năng lượng và cảm giác bất ổn tiếp tục ảnh hưởng đến đời sống, đảng Cộng hòa có thể phải gánh thêm bất lợi khi bước vào cuộc bầu cử Tổng thống năm 2028. Nhưng nếu dừng chiến sự mà không đạt được kết quả có thể giải thích với cử tri và đồng minh, ông Trump cũng có thể bị chỉ trích là gây ra cuộc chiến tốn kém mà không đạt được mục tiêu.

Vì vậy, sức ép từ lá phiếu có thể thúc đẩy ngoại giao, nhưng chưa đủ để bảo đảm Tổng thống sẽ nhanh chóng chấm dứt đối đầu.

Quốc hội mới có thể gây sức ép đến đâu?

Đảng Dân chủ sẽ có thêm công cụ để gây sức ép đối với chính sách Iran khi Quốc hội mới bắt đầu nhiệm kỳ vào tháng 1/2027.

Các ủy ban của hai viện có thể tổ chức điều trần về mục tiêu, chi phí và hiệu quả của chiến dịch quân sự; yêu cầu chính quyền giải trình về thương vong, rủi ro đối với lực lượng Mỹ và triển vọng đàm phán. Những cuộc điều trần như vậy có thể tác động đến dư luận, đặc biệt nếu chiến sự tiếp tục kéo dài mà Nhà Trắng không đưa ra được một mục tiêu rõ ràng.

Quốc hội cũng có vai trò quan trọng đối với ngân sách. Đảng Dân chủ có thể tìm cách đặt điều kiện đối với một số khoản chi, phản đối yêu cầu bổ sung ngân sách hoặc thúc đẩy những sáng kiến nhằm giới hạn việc sử dụng vũ lực. Việc kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện giúp họ có vị thế tốt hơn để đưa đề xuất này vào chương trình nghị sự.

Tuy nhiên, khả năng gây sức ép không đồng nghĩa với khả năng lập tức chấm dứt xung đột. Ông Trump vẫn nắm quyền Tổng thống, quyền chỉ huy lực lượng vũ trang và quyền phủ quyết dự luật mà ông phản đối. Để vượt qua phủ quyết, phe Dân chủ cần có thêm sự ủng hộ đáng kể của nghị sĩ Cộng hòa.

Ngay cả vấn đề ngân sách cũng không đơn giản. Việc đặt giới hạn chi tiêu có thể trở thành công cụ thương lượng, nhưng những tranh cãi về bảo vệ lực lượng Mỹ đang hiện diện trong khu vực sẽ khiến lựa chọn của Quốc hội trở nên phức tạp.

Người dân Mỹ đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Sự dịch chuyển đáng chú ý có thể đến từ một bộ phận đảng Cộng hòa. Sau thất bại bầu cử, những nghị sĩ lo ngại về khả năng tái đắc cử hoặc những nhân vật đang tính đến cuộc đua năm 2028 có thể muốn thể hiện quan điểm riêng về cuộc chiến. Họ không nhất thiết phản đối toàn bộ chính sách của Tổng thống, nhưng có thể yêu cầu làm rõ mục tiêu, chi phí và điều kiện kết thúc chiến sự.

Điều này chưa có nghĩa là đảng Cộng hòa sẽ quay lưng với ông Trump. Vấn đề Iran liên quan đến an ninh quốc gia, quan hệ với Israel và vị thế của Mỹ ở Trung Đông, vì vậy trong đảng vẫn có những tiếng nói ủng hộ lập trường cứng rắn. Nhưng sau cuộc bầu cử, Nhà Trắng có thể không còn dễ dàng coi sự ủng hộ của mọi nghị sĩ Cộng hòa là điều đương nhiên.

Cũng cần lưu ý về thời gian: từ nay đến khi Quốc hội mới họp vào tháng 1/2027, ông Trump vẫn làm việc với Quốc hội đương nhiệm. Nếu muốn đưa ra những quyết định lớn về quân sự hoặc ngoại giao trước khi tương quan quyền lực thay đổi, ông vẫn còn một khoảng thời gian để hành động.

Iran nhìn thấy cơ hội, nhưng cũng đối diện rủi ro

Từ góc nhìn của Iran, kết quả bầu cử Mỹ là một tín hiệu có lợi. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, người tham gia đàm phán, cho rằng cử tri Mỹ đã gửi thông điệp phản đối xung đột. Các quan chức Iran cũng nhấn mạnh đến những khó khăn kinh tế mà cuộc xung đột gây ra cho người dân Mỹ.

Iran có cơ sở để cho rằng Tổng thống Trump đang chịu thêm sức ép trong nước. Nếu người dân Mỹ không muốn cuộc chiến kéo dài và Quốc hội mới tăng cường giám sát, Iran có thể hy vọng vị thế thương lượng của mình được cải thiện.

Nhưng Iran cũng có những sức ép rất lớn. Xung đột, trừng phạt, phong tỏa và các đòn tấn công quân sự gây thiệt hại cho nền kinh tế, hạ tầng và đời sống người dân nước này. Việc duy trì đối đầu kéo dài có thể làm gia tăng khó khăn trong nước, trong khi không bảo đảm Iran sẽ buộc được Mỹ chấp nhận toàn bộ yêu cầu của mình.

Bởi vậy, kết quả bầu cử Mỹ có thể được Iran diễn giải theo hai hướng. Một mặt, đây là cơ hội để tìm kiếm thỏa thuận từ vị thế tốt hơn. Mặt khác, Iran có thể tính toán tiếp tục gây sức ép để chờ Mỹ nhượng bộ thêm. Lựa chọn thứ hai tiềm ẩn rủi ro: nếu Mỹ xem hành động của Iran là thách thức trực tiếp hoặc vụ tấn công gây thương vong lớn, phản ứng quân sự mạnh vẫn có thể xảy ra.

Trong khi đó, các nước vùng Vịnh có lợi ích rõ ràng trong việc tránh xung đột lan rộng và khôi phục an toàn hàng hải. Theo Reuters, một số chính phủ trong khu vực cho rằng kết quả bầu cử tạo thêm lý do để ông Trump tìm kiếm thỏa thuận. Qatar tiếp tục đóng vai trò trung gian, song Mỹ và Iran vẫn còn khoảng cách đáng kể.

Từ tương quan ấy, có thể hình dung ba kịch bản chính cho những tháng tới.

Thứ nhất, thỏa thuận từng phần để giảm đối đầu và khôi phục hàng hải, với kịch bản này Mỹ và Iran có thể đạt thỏa thuận giới hạn nhằm giảm đối đầu quân sự và khôi phục một phần hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Hai bên có thể hạn chế các cuộc tấn công, giảm nguy cơ đụng độ trên biển, đồng thời Iran yêu cầu Mỹ nới lỏng một phần sức ép kinh tế và hàng hải. Những bất đồng lớn hơn, đặc biệt là vấn đề hạt nhân sẽ được để lại cho vòng đàm phán tiếp theo. Hiện tại, Qatar và các nước trung gian đang tích cực thúc đẩy tiến trình này.

Tuy nhiên, thỏa thuận có thể đổ vỡ do bất đồng về trình tự thực hiện cam kết và bảo đảm an toàn hàng hải. Một vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại hoặc lực lượng quân sự cũng có thể khiến căng thẳng leo thang trở lại. Những dấu hiệu cần theo dõi là tiến triển đàm phán và số lượng tàu thương mại qua lại an toàn tại Hormuz.

Thứ hai, đối đầu kéo dài, đàm phán không đổ vỡ nhưng cũng không đạt kết quả. Mỹ và Iran có thể tiếp tục đàm phán qua trung gian nhưng vẫn duy trì sức ép kinh tế, quân sự và hoạt động đối đầu hạn chế. Cả hai bên đều có thể tránh cuộc chiến toàn diện, nhưng vẫn sẵn sàng đáp trả khi lợi ích bị đe dọa. Kịch bản này có thể kéo dài do mỗi bên đều tin rằng thời gian và sức ép sẽ giúp mình đạt được điều kiện có lợi hơn.

Tuy nhiên, đối đầu kéo dài sẽ làm gia tăng bất ổn đối với kinh tế thế giới. Tại Mỹ, cuộc xung đột có thể leo thang trở thành vấn đề gây tranh cãi thường xuyên giữa Nhà Trắng và Quốc hội mới. Nếu chi phí tiếp tục tăng mà chưa có triển vọng chấm dứt, sức ép chính trị đối với ông Trump, kể cả từ nội bộ đảng Cộng hòa sẽ ngày càng lớn.

Thứ ba, chiến sự leo thang trở lại trên diện rộng, đây được xem là kịch bản bất xấu nhất nếu đàm phán đổ vỡ. Nguyên nhân có thể xuất phát từ thương vong lớn của lực lượng Mỹ, cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng hoặc quyết định trả đũa nhằm duy trì khả năng răn đe. Dù vừa chịu thất bại bầu cử, ông Trump vẫn bảo vệ quyết định tham chiến và không loại trừ khả năng tiếp tục tấn công.

Nếu xung đột lan rộng, các cơ sở năng lượng, cảng biển và tuyến hàng hải vùng Vịnh sẽ đối mặt với rủi ro lớn, kéo theo nguy cơ giá dầu, khí đốt tăng mạnh, gây sức ép lên lạm phát và tăng trưởng toàn cầu.

Trong tình huống đó, Quốc hội Mỹ có thể gia tăng sức ép đòi giới hạn chiến dịch, nhưng phản ứng sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân và tính chất của đợt leo thang. Dù kịch bản này không phải lựa chọn có lợi, nhưng điều đó không đủ để loại trừ nó.

Cơ hội ngoại giao

Kết quả bầu cử Mỹ làm thay đổi môi trường chính trị của cuộc chiến với Iran. Ông Trump phải tính đến một Quốc hội đối lập từ tháng 1/2027, đến sự bất mãn của cử tri và đến cả những câu hỏi có thể xuất hiện trong nội bộ đảng Cộng hòa. Iran có thêm cơ sở để tin rằng sức ép chính trị tại Mỹ đang tăng lên, nhưng cũng phải cân nhắc chi phí của việc kéo dài đối đầu.

Trong những tháng trước mắt, một thỏa thuận từng phần nhằm giảm chiến sự và từng bước khôi phục hàng hải là lối ra có tính thực tế và lý trí hơn cả. Nhưng khoảng cách giữa việc các bên muốn giảm chi phí và việc họ chấp nhận được điều kiện của nhau vẫn còn lớn.

Điều quan trọng hơn là liệu Mỹ và Iran có thể chuyển sức ép sau bầu cử thành những bước đi cụ thể, có thể kiểm chứng tại Hormuz và trên bàn đàm phán hay không. Nếu không làm được điều đó, cuộc chiến có thể tiếp tục dưới hình thức âm ỉ với nguy cơ bùng phát trở lại luôn hiện hữu.

TS Nghiêm Tuấn Hùng(Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ)