'Thủy hử' là gì, vì sao được dùng đặt tên cho chuyện 108 anh hùng Lương Sơn Bạc?

Trong “Tứ đại danh tác” của văn học cổ điển Trung Hoa, “Thủy hử” hay “Thủy hử truyện” của Thi Nại Am luôn giữ một vị thế hết sức đặc biệt. Tác phẩm là bản hùng ca bi tráng về 108 vị anh hùng Lương Sơn Bạc, những con người vì bất mãn với triều đình thối nát mà tụ nghĩa để “thế thiên hành đạo” (hành đạo thay trời).

Tuy nhiên, có một sự thật thú vị là xuyên suốt hàng ngàn trang sách, hai chữ “Thủy hử” tuyệt nhiên không hề xuất hiện lấy một lần trong nội dung cốt truyện. Sự vắng bóng này đã khiến nhiều độc giả qua nhiều thế hệ đặt ra câu hỏi: Rốt cuộc, “Thủy hử” có ý nghĩa là gì, tại sao tác giả lại chọn cái tên này để đặt cho đứa con tinh thần vĩ đại của mình? Đứng ở lăng kính của ngôn ngữ học và nghiên cứu văn học cổ điển, danh xưng này là một kiệt tác của nghệ thuật sử dụng điển tích.

Ý nghĩa hai chữ “Thủy hử”

Trước hết, khi chiết tự theo mặt chữ Hán, “Thủy” (水) có nghĩa là nước, còn “Hử” (浒) mang nghĩa là bờ, bến, hay rìa nước. Ghép lại, “Thủy hử” mang ý nghĩa nguyên sơ nhất là “bến nước” hoặc “bờ nước”.

Ý nghĩa này miêu tả trực quan bối cảnh địa lý trung tâm của cuốn tiểu thuyết: Lương Sơn Bạc. Trong lịch sử, Lương Sơn Bạc (thuộc tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc ngày nay) từng là một vùng đầm lầy mênh mông, sông nước bao quanh trùng điệp, địa thế vô cùng hiểm trở, quan quân triều đình rất khó tiến vào dẹp loạn. Đây chính là “bến nước” thiêng liêng, là pháo đài tự nhiên nơi 108 vị hảo hán cùng vô số những người dân bần cùng quy tụ lại để xây dựng lực lượng, chống lại ách áp bức của bọn tham quan ô lại triều Bắc Tống.

Thế nhưng, nếu tên gọi của một kiệt tác văn học chỉ dừng lại ở việc miêu tả vị trí địa lý, thì “Thủy hử” đã không thể vươn tầm trở thành di sản của cả một dân tộc.

Giai thoại về việc đặt tên tiểu thuyết “Thủy hử”

Theo các ghi chép và giai thoại văn học truyền lại, Thi Nại Am sau khi hoàn thành phần lớn bản thảo về các anh hùng Lương Sơn đã vô cùng trăn trở trong việc tìm một tựa đề xứng tầm. Ban đầu, ông dự định đặt tên tác phẩm là “Khách truyện giang hồ”.

Mặc dù “Khách truyện giang hồ” lột tả được chất võ hiệp và cuộc sống trôi dạt của các nhân vật, nhưng Thi Nại Am vẫn cảm thấy cái tên này quá trần trụi, mang đậm màu sắc của một câu chuyện thảo khấu lục lâm, làm lu mờ đi ý nghĩa tư tưởng chính trị sâu xa mà ông gửi gắm.

Lúc bấy giờ, La Quán Trung, người học trò xuất chúng của ông và cũng là tác giả của kiệt tác “Tam quốc diễn nghĩa”, đã thấu hiểu được nỗi băn khoăn của thầy. Bằng sự uyên bác của mình, La Quán Trung đã buông lời gợi ý hai chữ: “Thủy hử”. Thi Nại Am vừa nghe xong liền vỗ đùi tán thưởng và lập tức dùng hai chữ này làm tên sách. Lời gợi ý này xuất thần ở chỗ, nó là một thủ pháp “dụng điển” (mượn tích xưa) vô cùng tinh tế.

Triết lý ẩn trong cái tên “Thủy hử”

Trong văn học cổ, “Thủy hử” là cụm từ được trích xuất trực tiếp từ bài thơ “Miên” (nằm trong phần Đại Nhã) của bộ “Kinh Thi”, tập thơ cổ nhất của văn học Trung Hoa do Khổng Tử sửa sang chỉnh lý. Bài thơ có đoạn viết:

“Cổ Công Đản Phủ, lai triêu tẩu mã/ Suất tây thủy hử, chí vu Kỳ hạ”. (Tạm dịch: Cổ Công Đản Phủ, sáng sớm cưỡi ngựa chạy. Men theo bến nước phía tây, đến dưới chân núi Kỳ Sơn).

Đoạn thơ này nhắc đến một điển tích lịch sử vĩ đại về cuộc thiên di của tộc Chu. Cổ Công Đản Phủ tức Chu Thái Vương là vị thủ lĩnh hiền minh của bộ tộc Chu. Xưa kia, bộ tộc của ông sống tại vùng đất Bân cằn cỗi, liên tục bị các bộ tộc du mục man rợ quấy nhiễu, cướp bóc. Không muốn dân chúng lầm than, đổ máu vì chiến tranh, Cổ Công Đản Phủ đã quyết định từ bỏ lãnh thổ, dẫn dắt tộc nhân của mình men theo “bến nước” (thủy hử) để di cư về phía Tây, đến định cư tại vùng núi Kỳ Sơn.

Tại vùng đất mới này, ông đã xây dựng một xã hội thái bình, thịnh trị, trọng nhân nghĩa. Chính cuộc thiên di lịch sử này đã đặt nền móng vững chắc để các thế hệ sau như Chu Văn Vương, Chu Vũ Vương, lật đổ ách cai trị tàn bạo của nhà Thương, lập nên triều đại nhà Chu rực rỡ kéo dài hơn 800 năm trong lịch sử Trung Hoa.

Bằng cách mượn điển tích từ “Kinh Thi”, Thi Nại Am đã thực hiện một cú chuyển kênh tư tưởng đầy ngoạn mục. Ông ngầm so sánh sự hội tụ của 108 anh hùng Lương Sơn Bạc với cuộc di cư tìm vùng đất hứa của Cổ Công Đản Phủ năm xưa.

Những anh hùng như Lâm Xung, Lỗ Trí Thâm, Võ Tòng hay Dương Chí vốn dĩ không phải là kẻ cướp bẩm sinh. Nhiều người trong số họ từng là quan lại tận trung, võ tướng tài ba hoặc những công dân lương thiện. Tuy nhiên, họ sống dưới thời hoàng đế Tống Huy Tông u tối, bị thao túng bởi tầng lớp gian thần như Cao Cầu, Thái Kinh. Chính sự thối nát, áp bức tột cùng của luật pháp phong kiến đã dồn họ vào bước đường cùng, bị ép phải lên núi Lương Sơn.

Giống như tộc Chu xưa kia phải rời bỏ quê hương để lánh nạn, 108 vị hảo hán cũng buộc phải chạy trốn đến “bến nước” Lương Sơn Bạc. Tại đây, họ không lập ra một băng đảng sơn tặc thông thường, mà kiến tạo nên một xã hội thu nhỏ lý tưởng, nơi đề cao chữ “Nghĩa”, huynh đệ bình đẳng, và chung sức hành đạo thay trời, trừng trị kẻ ác, cứu giúp dân nghèo.

“Thủy hử” là một tựa đề mang tính vinh danh đầy trân trọng. Nó gột rửa đi cái mác “giặc cỏ” của những người khởi nghĩa nông dân, đồng thời biến tác phẩm trở thành một bản án đanh thép tố cáo sự tàn bạo của một triều đại suy tàn. Vượt lên trên một câu chuyện võ hiệp, “Thủy hử” chính là khát vọng ngàn đời của những con người dưới đáy xã hội về một “bến nước” bình yên, nơi công lý, quyền sống và nhân phẩm của con người được bảo vệ tuyệt đối.