Liên minh Mỹ-Nhật đang lung lay?

Tranh cãi lợi ích

Nhật Bản mới đây đã công bố Sách Trắng quốc phòng 2017 dày hơn 500 trang, nêu quan điểm của nước này về tình hình an ninh khu vực và toàn cầu, các hoạt động quốc phòng của Nhật Bản và tình trạng của Lực lượng phòng vệ Nhật Bản (JSDF).

Một nội dung không kém phần quan trọng là sự phối hợp giữa quân đội Nhật Bản với lực lượng Mỹ đồn trú trong khu vực. Tuy nhiên, chuyên gia Mỹ Grant Newsham cho rằng cũng như các lực lượng của JSDF không thể hoạt động cùng nhau, không có dấu hiệu cụ thể nào cho thấy sự phối hợp hoạt động sẽ được cải thiện đáng kể giữa Nhật Bản và Mỹ.

Căn cứ không quân Kadena của Mỹ tại Nhật Bản

Ông Newsham cũng nhắc lại một chi tiết đáng chú ý từng gây “khó chịu” cho phía Nhật Bản là những chỉ trích của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc Nhật Bản không trả chi phí hoặc số tiền đó không đủ bù cho khoản ngân sách mà Mỹ rót để bảo vệ an ninh cho Nhật Bản. Trước sức ép này, Sách Trắng năm nay giải thích rằng người Mỹ cũng được hưởng lợi từ căn cứ của Mỹ ở Nhật Bản, cho phép Mỹ hoạt động ở những nơi khác trong khu vực và hơn thế nữa.

Nhưng chuyên gia Mỹ đã phản bác rằng các hoạt động của lực lượng Mỹ đóng tại Nhật Bản cũng mang lại lợi ích cho Tokyo, xét trên quan điểm mọi hoạt động quân sự của Mỹ ở Nhật Bản đều là một phần của việc duy trì sự ổn định trong khu vực, nhờ đó Nhật Bản cũng được hưởng lợi rất nhiều.

Theo chuyên gia Mỹ, Sách Trắng chỉ rõ Nhật Bản đang tiếp tục truyền thống mua hoặc chế tạo vũ khí quân dụng hạng nặng với số lượng quá ít và không có chiến lược mua sắm quốc phòng toàn diện.

Binh sĩ Mỹ và Nhật Bản tập trận chung

Kể từ khi các quan chức chính phủ tham gia nhiều vào Sách Trắng, nội dung liên quan tới các rào cản quan liêu vốn cản trở các công ty quốc phòng Nhật Bản đang cố gắng thâm nhập thị trường quốc tế đã không còn được nhắc tới. Thay vì đưa ra các khoản cần phải bổ sung, Nhật Bản dường như đang dựa vào sự tiếp viện của người Mỹ khi thời khắc đến và cả trong trường hợp bùng nổ chiến tranh.

Những phân tích trên cho thấy có gì đó bất ổn trong quan điểm về sự phối hợp quốc phòng giữa Mỹ và Nhật Bản ở cấp độ chiến thuật lẫn chiến lược cũng như sự không hài lòng của người Mỹ trước những giải thích có vẻ như “vô ơn” của Tokyo.

Để làm rõ thêm, chuyên gia Mỹ cho rằng Sách Trắng quốc phòng 2017 của Nhật Bản là sự lặp lại của Sách trắng năm 2016 khi chính phủ vẫn từ chối chi tiêu cho những việc cần thiết, thậm chí đó là mối đe dọa từ Triều Tiên.

Người Mỹ tiếp tục phàn nàn về chi phí quốc phòng chưa "tương xứng" của Nhật Bản

Theo chuyên gia này, chỉ cần đọc một vài trang về chi tiêu quốc phòng là có thể nhận thấy tư duy về quốc phòng của Nhật Bản vẫn trì trệ, bất chấp việc Trung Quốc và Triều Tiên luôn theo dõi họ rất sát sao. Trong khi xác định chính xác vấn đề, chính phủ vẫn từ chối tăng chi tiêu cho những gì cần thiết.

Trong khi phàn nàn về vấn đề ngân sách quốc phòng, chuyên gia Mỹ cũng chỉ ra thực trạng không khả quan về khả năng phối hợp của lực lượng phòng vệ Không quân, Hải quân và Lục quân Nhật Bản.

Ví dụ, Sách Trắng đã không cung cấp chi tiết làm thế nào để giải quyết vấn đề này, chẳng hạn như việc thành lập các Sở chỉ huy Chiến dịch chung hay một Lực lượng phối hợp đặc nhiệm chịu trách nhiệm bảo vệ các hòn đảo dễ bị tấn công ở phía Nam Nhật Bản. Ngay cả việc trang bị các thiết bị vô tuyến để 3 lực lượng trên có thể liên lạc với nhau cũng mới sắp được triển khai.

Sau khi Nhật Bản công bố Sách Trắng quốc phòng 2017, nước này đã cùng với Mỹ tiến hành Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng (2+2) tại Washington hôm 17/8. Những tuyên bố sau đó cho thấy liên minh Mỹ-Nhật vẫn đang khăng khít, ít nhất là trên lời nói!

Hội nghị 2+2 giữa Nhật Bản và Mỹ được tổ chức sau 2 năm 4 tháng kể từ cuộc họp gần đây nhất và cũng là lần đầu tiên kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhậm chức.

Các quan chức ngoại giao và quốc phòng Mỹ-Nhật tươi cười tại Washington hôm 17/8

Các tân Bộ trưởng Ngoại giao Kono Taro, Bộ trưởng Quốc phòng Itsunori Onodera của Nhật Bản, cùng những người đồng cấp Mỹ Rex W. Tillerson và James Mattis đã tham dự hội nghị.

Sau hội nghị, 4 Bộ trưởng đã tiến hành một buổi họp báo chung tái xác nhận quan hệ đồng minh Mỹ-Nhật đang góp phần đảm bảo an toàn cho Nhật Bản, bao gồm cả sức mạnh hạt nhân, khẳng định Mỹ và Nhật Bản “lên án Triều Tiên bằng các hoạt động ngày càng mạnh mẽ”, “tăng cường nỗ lực trong quan hệ đồng minh để xử lý và ngăn chặn các mối đe dọa”, thống nhất hợp tác với các nước “tiếp tục tăng áp lực” nhằm phi hạt nhân hóa, buộc Triều Tiên từ bỏ chương trình tên lửa, hạt nhân.

Đối với Trung Quốc, các Bộ trưởng bày tỏ quan ngại trước việc nước này không ngừng gia tăng hoạt động tại Biển Đông và biển Hoa Đông; nhắc lại việc Trung Quốc gia tăng cường độ, đưa nhiều tàu đến vùng biển tranh chấp Senkaku/Điếu Ngư xảy ra vào tháng 8/2016.

Hội nghị 2+2 lần này cũng dồn sự quan tâm lớn tới việc Nhật Bản tăng cường năng lực quốc phòng trên cơ sở Luật an ninh và có hiệu lực từ tháng 3/2016. Hội nghị nhắc lại nội dung thống nhất giữa nguyên thủ hai nước vào tháng 2 về việc “xác định chính sách tăng cường hơn nữa quan hệ đồng minh Mỹ-Nhật”, từ đó xây dựng những nội dung cụ thể và bày tỏ mong muốn tiếp tục chuẩn bị cho điều kiện để tiến hành các cuộc họp bàn chi tiết.

Thủ tướng Nhật Bản S. Abe lần đầu tiên thăm một tàu sân bay Mỹ (USS Ronald Reagan) tháng 10/2015

Trong tuyên bố chung, hai bên làm rõ việc mở rộng vai trò của Nhật Bản trong quan hệ đồng minh, tăng cường sức mạnh quốc phòng cho nước này.

Về phía Nhật Bản, Tokyo đang chuẩn bị cho kế hoạch trang bị tăng cường sức mạnh phòng vệ trung hạn, trong giai đoạn 5 năm kể từ năm 2019. Ngoài ra, trong bối cảnh căng thẳng Triều Tiên gia tăng, Nhật Bản quyết định đưa vào trang bị hệ thống tên lửa mới Aegis trên cạn.

Chính phủ hai nước Mỹ và Nhật Bản trước đó cũng thống nhất phải đẩy nhanh hợp tác quốc phòng với hai nội dung chính là: 1/ Nhanh chóng thực hiện phương châm hợp tác quốc phòng Mỹ-Nhật, đẩy mạnh nhiều hình thức hợp tác hơn nữa; 2/ Tìm kiếm các hình thức hợp tác mới trong nhiều lĩnh vực như thu thập thông tin, trinh sát, huấn luyện, nghiên cứu phát triển…

Những tuyên bố trên phát đi thông điệp về mối quan hệ đồng minh Mỹ-Nhật bền chặt nhưng xem xét những động thái gần đây của Nhật Bản thì dường như Tokyo đang suy nghĩ khác. Nội dung trong Sách Trắng đã được chuyên gia Mỹ phân tích là căn cứ mới nhất. Thêm vào đó, Chính phủ Nhật Bản cũng đang thúc đẩy cải cách hiến pháp hòa bình vốn tồn tại suốt 70 năm qua, trong đó có Điều 9.

Tàu khu trục Nhật Bản hộ tống tàu sân bay Mỹ

Với tựa đề "Từ bỏ chiến tranh", Điều 9 Hiến pháp Nhật Bản có ghi rõ: “Nhân dân Nhật Bản hy vọng và cầu mong một nền hòa bình thế giới lấy chính nghĩa và trật tự làm nền tảng tư tưởng cơ bản, vĩnh viễn từ bỏ quyền lực nhà nước về việc phát động chiến tranh, từ bỏ việc đe dọa sử dụng vũ lực để giải quyết các tranh chấp quốc tế. Để đạt được mục tiêu nêu trên, Nhật Bản sẽ không có Lục quân, Hải quân, Không quân cùng các sức mạnh chiến tranh khác. Nhật Bản không công nhận quyền giao chiến với các nước khác”.

Thúc đẩy thay đổi điều này, Nhật Bản đã không còn tin vào “chiếc ô” của Mỹ hay đang có ý định gì khác?

Dường như nhận biết được điều này, ngày 17/8, tân Đại sứ Mỹ tại Nhật Bản William Hagerty tuyên bố khả năng Mỹ tự bảo vệ mình và các đồng minh là không thể bàn cãi, đồng thời tái khẳng định cam kết của Washington trong liên minh quân sự với Tokyo.

Một ngày trước đó, trước khi lên đường sang Nhật Bản, ông Hagerty nói: “Đối với Mỹ, không có mối quan hệ song phương nào quan trọng hơn quan hệ đồng minh với Nhật Bản. Cam kết của chúng ta đối với an ninh của Nhật Bản và quan hệ đối tác kinh tế của hai bên là không thể lay chuyển”.