EU cân nhắc “hồi sinh” điện hạt nhân: Sự điều chỉnh chiến lược trong chính sách năng lượng

EU đang phát đi những tín hiệu rõ ràng về một sự điều chỉnh chiến lược trong chính sách năng lượng, khi đưa điện hạt nhân trở lại vị trí trung tâm. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đã thẳng thắn thừa nhận việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong nhiều thập kỷ qua là một “sai lầm chiến lược”, khiến châu Âu dễ tổn thương trước biến động của thị trường năng lượng toàn cầu.

Lập trường thay đổi của EU diễn ra trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, đặc biệt là cuộc xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn các tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng, trong đó có eo biển Hormuz. Giá dầu và khí đốt tăng mạnh, làm gia tăng chi phí nhập khẩu và gây áp lực lên hệ thống năng lượng vốn đã mong manh của châu Âu. Hiện nay, cấu trúc năng lượng của EU vẫn dựa đáng kể vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch từ bên ngoài.

Thực tế này khiến giá điện tại châu Âu luôn ở mức cao, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Các quốc gia như Đức, Bỉ, Đan Mạch nằm trong nhóm có giá điện cao nhất thế giới, trong khi cuộc khủng hoảng Trung Đông gần đây tiếp tục làm gia tăng gánh nặng chi phí. Trong bối cảnh đó, vấn đề “chủ quyền năng lượng” đã trở lại chương trình nghị sự của EU. Ủy ban châu Âu đã công bố một loạt sáng kiến thúc đẩy phát triển điện hạt nhân như một phần trong chiến lược năng lượng tổng thể. Trọng tâm của chiến lược này là kết hợp điện hạt nhân với năng lượng tái tạo nhằm tạo ra một hệ thống cung cấp điện ổn định, phát thải thấp và ít phụ thuộc vào nhập khẩu.

Theo bà Ursula von der Leyen, châu Âu không phải là khu vực sản xuất dầu mỏ hay khí đốt nên phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung từ bên ngoài - một yếu tố tạo ra bất lợi mang tính cấu trúc. Và cuộc khủng hoảng hiện nay tại Trung Đông là minh chứng rõ ràng cho những rủi ro này.

Ủy ban châu Âu dự kiến thành lập một quỹ bảo lãnh trị giá 200 triệu euro nhằm thu hút đầu tư tư nhân vào công nghệ hạt nhân; đồng thời, thúc đẩy phát triển các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) - loại hình có chi phí thấp hơn và có thể triển khai nhanh hơn. Theo chiến lược mới, các lò phản ứng SMR đầu tiên có thể đi vào vận hành từ năm 2030 với tổng công suất dự kiến đạt từ 17 đến 53GW vào năm 2050. Những lò phản ứng này không chỉ phục vụ sản xuất điện mà còn đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng từ các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo, sản xuất hydro và nhiều ngành công nghiệp.

Xu hướng quay lại với điện hạt nhân còn thể hiện rõ trong chính sách của các quốc gia thành viên EU. Pháp hiện sản xuất khoảng 65% điện năng từ hạt nhân và đang triển khai kế hoạch xây dựng thêm nhiều lò phản ứng mới. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhấn mạnh, năng lượng hạt nhân là chìa khóa để dung hòa giữa độc lập năng lượng và mục tiêu trung hòa carbon. Trong khi đó, Bỉ đã quyết định kéo dài tuổi thọ các nhà máy hiện có, còn Italia đang chuẩn bị khuôn khổ pháp lý để mở lại cánh cửa cho điện hạt nhân.

Tuy nhiên, nội bộ EU vẫn tồn tại sự chia rẽ sâu sắc. Một “liên minh” do Pháp dẫn đầu đang thúc đẩy mở rộng vai trò của điện hạt nhân, trong khi các quốc gia như Đức, Áo và Bồ Đào Nha ưu tiên năng lượng tái tạo và duy trì lập trường thận trọng với hạt nhân. Đức thậm chí đã đóng cửa các lò phản ứng cuối cùng vào năm 2023, dù một số lãnh đạo nước này sau đó thừa nhận quyết định này có thể là một sai lầm chiến lược. Những tranh luận trái chiều phản ánh thực tế rằng điện hạt nhân không phải là giải pháp hoàn hảo. Các thách thức liên quan đến chi phí đầu tư, thời gian xây dựng, quản lý chất thải phóng xạ... vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Mặt khác, EU vẫn phụ thuộc vào nguồn cung uranium và công nghệ từ bên ngoài, trong đó có Nga. Điều này đã tạo ra một lớp rủi ro địa chính trị. Các tổ chức môi trường cũng cảnh báo, việc dồn lực vào điện hạt nhân có thể làm chậm tiến trình phát triển năng lượng tái tạo vốn là trụ cột của quá trình chuyển đổi xanh. Trong khi đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng, điện hạt nhân là một “cuộc chơi dài hạn”, không thể giải quyết ngay lập tức các cú sốc nguồn cung hay giá cả.

Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng và cạnh tranh toàn cầu gay gắt, quyết định tái cấu trúc hệ thống theo hướng tự chủ hơn, trong đó điện hạt nhân đóng vai trò quan trọng sẽ định hình tương lai kinh tế, công nghiệp của EU trong nhiều thập kỷ tới.