Trừ điểm Giấy phép lái xe: Giải pháp giúp người dân nâng cao ý thức điều khiển phương tiện

Sự cần thiết áp dụng trừ điểm Giấy phép lái xe

Là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế và văn hóa của cả nước, Hà Nội hiện có mật độ dân cư và phương tiện giao thông thuộc nhóm cao nhất cả nước, mỗi ngày có hàng triệu lượt phương tiện lưu thông. Vào các khung giờ cao điểm, tình trạng ùn tắc xảy ra tại nhiều tuyến đường, nút giao trọng điểm đã trở thành áp lực thường xuyên đối với công tác bảo đảm trật tự, an toàn giao thông. Đặc thù này cũng hình thành một thực tế đáng lo ngại. Khi đứng trước áp lực về thời gian hoặc ùn tắc kéo dài, nhiều người sẵn sàng vi phạm quy định chỉ để rút ngắn vài phút di chuyển. 

Những hành vi như vượt đèn đỏ, đi ngược chiều, đi sai làn đường, dừng đỗ không đúng quy định, quay đầu xe trái phép… xuất hiện khá phổ biến. Mặc dù phần lớn các hành vi này được thực hiện với tâm lý “tranh thủ”, song đều tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến ùn tắc và tai nạn.

Thống kê của CATP Hà Nội cho thấy, chỉ trong 1 tháng, lực lượng Cảnh sát giao thông và Cảnh sát trật tự đã phát hiện, xử lý 45.419 trường hợp vi phạm trật tự, an toàn giao thông trên cả 3 lĩnh vực đường bộ, đường sắt và đường thủy; xử phạt hành chính hơn 95,39 tỷ đồng, tạm giữ 8.075 phương tiện, tước quyền sử dụng GPLX 272 trường hợp, trừ điểm GPLX đối với 5.032 trường hợp. 

Riêng trên lĩnh vực giao thông đường bộ, lực lượng chức năng đã xử lý 44.750 trường hợp với số tiền xử phạt hơn 94,48 tỷ đồng. Các hành vi vi phạm chủ yếu tập trung vào những lỗi tiềm ẩn nguy cơ cao gây tai nạn và ùn tắc giao thông như: Vi phạm nồng độ cồn (6.089 trường hợp); vi phạm tốc độ (2.543 trường hợp); chở quá khổ, quá tải (691 trường hợp); đi không đúng phần đường, làn đường (637 trường hợp); không chấp hành hiệu lệnh đèn tín hiệu giao thông (1.414 trường hợp); dừng, đỗ xe sai quy định (9.277 trường hợp)... Đáng chú ý, thông qua hệ thống camera AI giám sát giao thông, lực lượng chức năng đã lập biên bản xử lý 410 trường hợp và gửi thông báo “phạt nguội” đối với 12.467 trường hợp vi phạm.

Thực tế trên cho thấy, nếu chỉ áp dụng các biện pháp xử lý truyền thống như xử phạt vi phạm hành chính bằng tiền hoặc tước quyền sử dụng GPLX trong một thời gian nhất định thì hiệu quả răn đe chưa thật sự toàn diện. Đối với một số người có điều kiện kinh tế hoặc lái xe kinh doanh vận tải, tiền phạt đôi khi chưa đủ sức tác động để thay đổi hành vi. 

Trong khi đó, hình thức tước GPLX ngay lập tức lại có thể tạo ra những ảnh hưởng rất lớn đến công việc, thu nhập của người lao động, đặc biệt là đội ngũ lái xe dịch vụ, xe tải, xe khách, nhưng chưa tạo được cơ chế theo dõi, giám sát quá trình chấp hành pháp luật của người lái xe trong thời gian dài. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 đã quy định cơ chế trừ điểm GPLX và chính thức có hiệu lực từ ngày 1-1-2025. Đây được đánh giá là bước đổi mới quan trọng trong công tác quản lý người điều khiển phương tiện, đồng thời tiệm cận với mô hình quản lý giao thông của nhiều quốc gia trên thế giới.

Đối với các hành vi có mức độ nguy hiểm cao, ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng người tham gia giao thông, số điểm bị trừ sẽ ở mức rất cao, từ 10 - 12 điểm. Điển hình như điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn, sử dụng chất ma túy; điều khiển xe chạy quá tốc độ ở mức đặc biệt nguy hiểm; đi ngược chiều, lùi xe hoặc quay đầu trên đường cao tốc; gây tai nạn rồi bỏ trốn, không cứu giúp người bị nạn; lạng lách, đánh võng, đua xe trái phép.

Đối với xe tải, xe khách và các phương tiện kinh doanh vận tải, những hành vi như chở quá tải trọng, quá khổ giới hạn, chở quá số người quy định hoặc điều khiển xe chạy quá tốc độ trong ngưỡng nguy hiểm cũng bị áp dụng mức trừ điểm nghiêm khắc, từ 3 - 6 điểm.
Nhiều hành vi vi phạm phổ biến cũng là những lỗi bị áp dụng hình thức trừ điểm GPLX. Trong đó, không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông là lỗi vi phạm xuất hiện nhiều nhất tại các nút giao đông phương tiện, trừ 2 điểm. Tiếp đến là hành vi đi ngược chiều trên đường một chiều hoặc đường có biển cấm đi ngược chiều, thường xảy ra tại các tuyến phố nhỏ hoặc khi ùn tắc kéo dài, trừ 2 điểm. Các hành vi như đi không đúng phần đường, làn đường quy định; xe máy đi vào làn dành riêng cho xe buýt nhanh BRT hoặc ô tô đi vào làn xe máy bị trừ 2 điểm; dừng, đỗ, quay đầu xe không đúng quy định gây cản trở giao thông bị trừ 2 điểm...

Cơ hội để tự điều chỉnh hành vi

Trung tá Nguyễn Tuấn Cường - Phó Đội trưởng Đội Sát hạch, cấp GPLX cơ giới đường bộ (Phòng CSGT, CATP Hà Nội) cho biết: “Theo quy định, mỗi GPLX được mặc định có 12 điểm. Khi người điều khiển phương tiện có hành vi vi phạm trật tự, an toàn giao thông đường bộ, ngoài việc bị xử phạt theo quy định, cơ quan chức năng sẽ thực hiện trừ số điểm tương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm. 

Số điểm bị trừ có thể từ 2 - 10 điểm tùy từng lỗi. Khi bị trừ hết điểm, người lái xe không còn quyền điều khiển phương tiện theo GPLX đã được cấp và phải thực hiện kiểm tra lại kiến thức pháp luật về trật tự, an toàn giao thông trước khi được phục hồi quyền sử dụng”.

Có thể thấy, cơ chế trừ điểm GPLX không đơn thuần là một hình thức xử lý vi phạm mới mà là công cụ quản lý xuyên suốt quá trình tham gia giao thông của mỗi công dân. Nếu trước đây, sau khi được cấp GPLX, việc giám sát chủ yếu chỉ diễn ra khi người điều khiển phương tiện bị phát hiện vi phạm thì nay, mỗi hành vi vi phạm đều được ghi nhận trên hệ thống dữ liệu. Điều này giúp cơ quan quản lý đánh giá đầy đủ hơn ý thức chấp hành pháp luật của người lái xe trong suốt quá trình tham gia giao thông.

Theo chỉ huy Đội Sát hạch, cấp GPLX cơ giới đường bộ, điểm mới của cơ chế này còn nằm ở tính nhân văn và giáo dục. Người vi phạm không bị tước GPLX sau một lỗi vi phạm mà vẫn còn cơ hội tự điều chỉnh hành vi. 

Nếu chấp hành tốt pháp luật trong thời gian 12 tháng kể từ ngày bị trừ điểm gần nhất, số điểm sẽ được phục hồi. Điều đó tạo động lực để người điều khiển phương tiện nâng cao ý thức, thay vì chỉ coi việc nộp tiền phạt là kết thúc trách nhiệm đối với hành vi vi phạm của mình. “Đối với những trường hợp bị trừ hết điểm GPLX, việc phải kiểm tra lại kiến thức pháp luật cũng mang ý nghĩa hết sức thiết thực. 

Đây không chỉ là điều kiện để được tiếp tục điều khiển phương tiện mà còn giúp người lái xe ôn tập, cập nhật những quy định mới của pháp luật, nhận thức đầy đủ hơn về các nguy cơ mất an toàn giao thông và trách nhiệm của bản thân đối với cộng đồng” - Trung tá Nguyễn Tuấn Cường nhấn mạnh.

Ý thức người dân được nâng lên

Sau hơn 1 năm triển khai cơ chế trừ điểm GPLX theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024, ý thức chấp hành pháp luật của người tham gia giao thông đã có nhiều chuyển biến tích cực. “Nếu như trước đây, không ít người còn mang tâm lý “cứ vi phạm rồi nộp phạt sau” thì nay việc mỗi hành vi vi phạm đều tác động trực tiếp đến số điểm trên GPLX đã tạo ra sự thay đổi rõ rệt trong nhận thức và hành vi khi tham gia giao thông” - Trung tá Huỳnh Tấn Nam - Đội trưởng Đội Sát hạch, cấp GPLX cơ giới đường bộ nhìn nhận.

Thực tiễn qua công tác tuần tra, kiểm soát của lực lượng Cảnh sát giao thông cho thấy, trước khi áp dụng cơ chế trừ điểm, một bộ phận người điều khiển phương tiện, đặc biệt là những người có điều kiện kinh tế hoặc lái xe kinh doanh vận tải, thường coi tiền phạt là chi phí phát sinh trong quá trình tham gia giao thông. 

Không ít trường hợp tái diễn cùng một lỗi vi phạm nhiều lần. Tuy nhiên, với cơ chế mới, mỗi hành vi vi phạm không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn kéo theo việc bị trừ điểm trên GPLX. Điều đó đồng nghĩa với việc nếu liên tục vi phạm, người điều khiển phương tiện sẽ đánh mất dần quyền điều khiển phương tiện và chỉ có thể tiếp tục sử dụng GPLX sau khi hoàn thành việc kiểm tra kiến thức pháp luật theo quy định. Chính cơ chế này đã tạo ra tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người lái xe, qua đó nâng cao tính răn đe và phòng ngừa đối với các hành vi vi phạm.

Đáng chú ý, việc triển khai đồng bộ hệ thống gần 5.000 camera AI trong giai đoạn 2 nâng cấp Trung tâm Chỉ huy giao thông của CATP Hà Nội đã góp phần đưa cơ chế trừ điểm phát huy hiệu quả rõ nét. 

Nếu như trước đây, nhiều người chỉ chấp hành nghiêm khi thấy lực lượng chức năng làm nhiệm vụ trực tiếp trên đường thì nay, với hệ thống camera hoạt động liên tục 24/24h, mọi hành vi vi phạm đều có thể được ghi nhận khách quan, chính xác để phục vụ công tác “phạt nguội”. Cùng với quyết định xử phạt vi phạm hành chính, người điều khiển phương tiện còn bị trừ điểm GPLX khiến tâm lý chủ quan, đối phó từng bước được thay thế bằng ý thức tự giác chấp hành pháp luật.

Qua ghi nhận của lực lượng chức năng, nhiều người điều khiển phương tiện sau khi bị trừ những điểm đầu tiên đã chủ động thay đổi thói quen tham gia giao thông. Thay vì tranh thủ vượt đèn tín hiệu, đi sai làn, dừng đỗ tùy tiện như trước, nay họ đã cẩn trọng hơn trong điều khiển phương tiện, bởi họ nhận thức rõ rằng, mỗi lần vi phạm không chỉ bị xử phạt bằng tiền mà còn làm giảm số điểm còn lại trên GPLX. Đối với nhóm lái xe kinh doanh vận tải, đặc biệt là lái xe khách và xe tải, những chuyển biến còn thể hiện rõ nét hơn. 

“Hiện nhiều doanh nghiệp vận tải đã chủ động đưa tiêu chí điểm GPLX vào công tác quản lý, thường xuyên kiểm tra tình trạng GPLX của đội ngũ lái xe để đánh giá mức độ chấp hành pháp luật, ý thức nghề nghiệp và mức độ an toàn trong quá trình vận hành phương tiện. Điều này không chỉ góp phần nâng cao trách nhiệm của từng lái xe mà còn giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro, phòng ngừa các vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng” - Trung tá Huỳnh Tấn Nam thông tin thêm.

Lấy phòng ngừa, giáo dục làm trọng tâm

Có thể khẳng định, việc kết hợp giữa cơ chế trừ điểm GPLX và hệ thống giám sát giao thông bằng camera AI không chỉ nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm mà còn từng bước làm thay đổi nhận thức của người tham gia giao thông. 

Việc xây dựng cơ chế trừ điểm gắn với phục hồi điểm sau khi kiểm tra kiến thức pháp luật cho thấy quan điểm nhất quán của cơ quan công an là lấy phòng ngừa, giáo dục làm trọng tâm. Mục tiêu cuối là hướng tới xây dựng văn hóa giao thông, trong đó mỗi người dân tự giác chấp hành pháp luật. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng môi trường giao thông an toàn, hiện đại, phù hợp với định hướng phát triển đô thị thông minh của Thủ đô Hà Nội.

Tuy nhiên, điều mà mỗi người tham gia giao thông cần nhận thức rõ là việc phục hồi điểm chỉ là giải pháp cuối cùng dành cho những trường hợp đã bị trừ hết điểm GPLX. Trong khoảng thời gian từ khi bị trừ hết điểm đến khi hoàn thành kiểm tra và được phục hồi, người vi phạm hoàn toàn không được phép điều khiển phương tiện theo hạng GPLX đã hết điểm. Nếu vẫn cố tình điều khiển phương tiện, người vi phạm sẽ tiếp tục bị xử lý theo quy định của pháp luật. 

Bởi vậy, thay vì chờ đến khi bị trừ hết điểm mới tìm cách phục hồi, mỗi người điều khiển phương tiện cần chủ động theo dõi số điểm còn lại trên GPLX, nghiêm túc rút kinh nghiệm sau mỗi lần vi phạm và tuyệt đối không tái diễn.

Cơ chế khôi phục điểm Giấy phép lái xe

Việc áp dụng cơ chế trừ điểm GPLX không đồng nghĩa với việc tước bỏ hoàn toàn quyền điều khiển phương tiện của người vi phạm. Để bảo đảm quyền lợi chính đáng của công dân, đồng thời đề cao mục tiêu giáo dục, giúp người vi phạm có cơ hội sửa chữa sai sót và nâng cao nhận thức pháp luật. Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ đã quy định cơ chế kiểm tra để phục hồi điểm GPLX đối với những trường hợp bị trừ hết điểm.

Theo đó, kể từ ngày 1-7-2026, Thông tư số 105/2026/TT-BCA của Bộ Công an chính thức có hiệu lực, quy định thống nhất về trình tự, thủ tục kiểm tra phục hồi điểm GPLX. Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc bãi bỏ phần thi mô phỏng các tình huống giao thông, đồng thời chuẩn hóa quy trình kiểm tra lý thuyết trên máy tính đối với người bị trừ hết điểm GPLX.

Theo quy định mới, người có nhu cầu phục hồi điểm sẽ thực hiện bài kiểm tra trắc nghiệm trên máy tính với hình thức tương tự phần thi lý thuyết khi sát hạch cấp GPLX. Nội dung kiểm tra tập trung vào các quy định của pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ, kỹ năng xử lý tình huống và những kiến thức cần thiết đối với từng hạng GPLX. Kết quả được công nhận đạt yêu cầu khi người dự kiểm tra đạt số điểm tối thiểu tương ứng với quy định đối với hạng GPLX đang sử dụng. Sau khi đạt yêu cầu, hệ thống sẽ cập nhật, phục hồi điểm GPLX theo quy định.

Quy trình kiểm tra phục hồi điểm được xây dựng theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm chặt chẽ, khách quan. Người dân có thể đăng ký kiểm tra bằng nhiều hình thức khác nhau, bao gồm nộp hồ sơ trực tuyến thông qua Cổng Dịch vụ công quốc gia, Cổng Dịch vụ công Bộ Công an, ứng dụng định danh điện tử VNeID hoặc nộp trực tiếp tại Cục Cảnh sát giao thông, Phòng Cảnh sát giao thông và Công an cấp xã. Hồ sơ đăng ký gồm đơn đề nghị kiểm tra theo mẫu và giấy khám sức khỏe còn giá trị sử dụng dưới dạng bản giấy hoặc bản điện tử. Đối với hồ sơ tiếp nhận tại Công an cấp xã, chậm nhất sau 1 ngày làm việc sẽ được chuyển đến Phòng Cảnh sát giao thông để thụ lý theo thẩm quyền. Sau khi tiếp nhận hồ sơ, lực lượng Cảnh sát giao thông sẽ rà soát dữ liệu trên hệ thống quản lý GPLX nhằm xác định chính xác người đăng ký đã bị trừ hết điểm và đủ điều kiện tham gia kiểm tra. Trên cơ sở đó, đơn vị sẽ xây dựng kế hoạch, báo cáo lãnh đạo phê duyệt thời gian tổ chức, phân công cán bộ coi kiểm tra, chuẩn bị cơ sở vật chất và thông báo lịch kiểm tra cho người dân trước thời điểm tổ chức ít nhất 2 ngày làm việc.

Thực tế triển khai cho thấy, nhiều trường hợp sau khi bị trừ hết điểm GPLX đều mong muốn được tham gia kiểm tra phục hồi trong thời gian sớm nhất để không ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống. Đối với những người hành nghề lái xe, việc không được điều khiển phương tiện trong thời gian chờ đủ điều kiện kiểm tra đồng nghĩa với việc bị gián đoạn nguồn thu nhập. Chính vì vậy, lực lượng Cảnh sát giao thông luôn chủ động tiếp nhận, hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, đồng thời tổ chức các kỳ kiểm tra theo đúng quy định để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân.

Theo quy định hiện hành, trường hợp kiểm tra chưa đạt yêu cầu, người đăng ký không phải thực hiện lại toàn bộ thủ tục từ đầu mà được đăng ký kiểm tra lại sau 7 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc lần kiểm tra trước. Nếu giấy khám sức khỏe vẫn còn thời hạn sử dụng, người dân chỉ cần nộp đơn đề nghị kiểm tra mà không phải bổ sung giấy khám sức khỏe mới. Quy định này vừa giảm chi phí, thời gian đi lại cho người dân, vừa bảo đảm tính liên tục của quá trình phục hồi điểm. Bên cạnh việc tạo điều kiện thuận lợi trong thủ tục hành chính, Bộ Công an cũng quy định nhiều giải pháp nhằm bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của mọi công dân đối với việc kiểm tra phục hồi điểm. Đối với người không biết chữ hoặc không có khả năng đọc, viết, việc kiểm tra được tổ chức dưới hình thức hỏi - đáp hoặc trắc nghiệm phù hợp với điều kiện thực tế. Đối với người nước ngoài cư trú tại Việt Nam hoặc người dân tộc thiểu số gặp khó khăn về ngôn ngữ, có thể sử dụng phiên dịch theo quy định để bảo đảm việc kiểm tra diễn ra khách quan, đúng quy định của pháp luật.

Qua thực tiễn triển khai, có thể thấy cơ chế phục hồi điểm không phải là thi lại GPLX như nhiều người vẫn hiểu, mà là quá trình đánh giá lại kiến thức pháp luật của người đã vi phạm trước khi được tiếp tục sử dụng GPLX. Đây là bước sàng lọc cần thiết nhằm bảo đảm người điều khiển phương tiện đã nhận thức rõ hành vi vi phạm của mình, cập nhật các quy định mới của pháp luật và đủ điều kiện tiếp tục tham gia giao thông an toàn.