Tiết kiệm điện: Khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh

Thay đổi tư duy về sử dụng năng lượng

Nhu cầu điện của Việt Nam được dự báo tiếp tục tăng nhanh trong những năm tới, đặt ra yêu cầu vừa bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế, vừa sử dụng hiệu quả từng đơn vị năng lượng. Vì vậy, Bộ Công Thương đặt mục tiêu năm 2026 tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ, riêng các tháng cao điểm mùa khô đạt mức tối thiểu 10%, đồng thời mở rộng các chương trình quản lý nhu cầu điện và điều chỉnh phụ tải nhằm giảm công suất đỉnh của hệ thống. Đây không chỉ là giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng mà còn góp phần giảm chi phí cho nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Phát biểu tại lễ phát động Giải thưởng báo chí tuyên truyền về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2026, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh, tiết kiệm năng lượng là "quốc sách quan trọng". Theo Thứ trưởng, dư địa tiết kiệm năng lượng trong lĩnh vực công nghiệp của Việt Nam hiện vẫn còn rất lớn, ước khoảng 20-30%. Điều này cho thấy, cùng với đầu tư phát triển nguồn điện, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng chính là "nguồn lực tăng trưởng" ngay trong nội tại doanh nghiệp và nền kinh tế.

Thực tế, điều thay đổi lớn nhất trong câu chuyện tiết kiệm điện hiện nay không nằm ở sự xuất hiện của công nghệ mới mà ở cách doanh nghiệp nhìn nhận giá trị của năng lượng. Nếu trước đây điện chủ yếu được coi là chi phí đầu vào cần cắt giảm thì nay, hiệu quả sử dụng năng lượng đã trở thành thước đo năng lực quản trị, trình độ công nghệ và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Xu hướng này ngày càng rõ nét khi các tiêu chuẩn ESG và Cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới (CBAM) của Liên minh châu Âu được triển khai mạnh mẽ. Hiệu quả sử dụng năng lượng không còn chỉ tác động đến giá thành sản phẩm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường xuất khẩu. Nói cách khác, đầu tư cho tiết kiệm điện hôm nay cũng chính là đầu tư cho sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong tương lai.

Biến năng lượng thành lợi thế cạnh tranh

Nếu trước đây, tiết kiệm điện chủ yếu được hiểu là cắt giảm chi phí thì nay ngày càng nhiều doanh nghiệp coi đây là một khoản đầu tư có thể lượng hóa bằng hiệu quả kinh tế. Điểm khác biệt không nằm ở số kWh điện tiết kiệm được, mà ở khả năng biến năng lượng thành một nguồn lực được quản trị như vốn, công nghệ hay nhân lực. Khi hiệu quả sử dụng năng lượng được đo lường bằng chi phí vận hành giảm, năng suất tăng và thời gian hoàn vốn rõ ràng, tiết kiệm điện trở thành một quyết định đầu tư thay vì một giải pháp mang tính phong trào.

Đó cũng là quan điểm được ông Đặng Nguyễn Ngữ, Chủ tịch Schneider Electric Việt Nam và Campuchia, chia sẻ tại tọa đàm "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp". Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ hay nguồn vốn mà ở tư duy. Nhiều doanh nghiệp vẫn coi tiết kiệm điện là cắt giảm tiêu dùng năng lượng, trong khi điều cần thiết là xây dựng hệ thống quản trị có khả năng đo lường, phân tích và tối ưu việc sử dụng điện trong toàn bộ quá trình sản xuất.

Thực tế cho thấy, sự thay đổi về tư duy đang diễn ra ở nhiều doanh nghiệp sản xuất lớn. Vinamilk là một trong những đơn vị sớm đưa sử dụng năng lượng hiệu quả vào chiến lược phát triển bền vững thông qua đầu tư công nghệ, tối ưu hóa vận hành và mở rộng sử dụng năng lượng tái tạo. Đây không chỉ là giải pháp giảm chi phí sản xuất mà còn giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, gia tăng khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hiệu quả của quản trị năng lượng cũng được phản ánh qua những con số cụ thể. Theo Trung tâm Thông tin và Phát triển năng lượng bền vững (Bộ Công Thương), nhờ đồng bộ các giải pháp về công nghệ và quản trị, cường độ tiêu thụ năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm của Canon Việt Nam đã giảm khoảng 14,4% trong giai đoạn 2019-2023. Điều đó cho thấy, tiết kiệm điện không đồng nghĩa với cắt giảm sản xuất; ngược lại, đổi mới công nghệ giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất trong khi giảm mức tiêu hao năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Nếu Vinamilk và Canon minh chứng cho hiệu quả của quản trị năng lượng ở cấp độ doanh nghiệp, thì Hòa Phát cho thấy đầu tư vào năng lượng hoàn toàn có thể tạo ra giá trị kinh tế quy mô lớn. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, các nhà máy nhiệt điện tận dụng nhiệt dư và khí dư từ quá trình luyện thép của tập đoàn đã sản xuất hơn 1,8 tỷ kWh điện, đáp ứng trên 90% nhu cầu điện tại nhiều tổ hợp sản xuất, với giá trị quy đổi gần 3.500 tỷ đồng. Những con số này cho thấy năng lượng không chỉ là yếu tố đầu vào mà hoàn toàn có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh nếu được đầu tư và quản trị hiệu quả.

Ở góc độ rộng hơn, mỗi kWh điện được sử dụng tiết kiệm cũng đồng nghĩa với việc giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện, giảm nhu cầu huy động các nguồn phát có chi phí cao trong giờ cao điểm và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Bởi vậy, nhiều chuyên gia gọi điện tiết kiệm là "nguồn năng lượng rẻ nhất" - nguồn năng lượng không cần xây dựng thêm nhà máy nhưng mang lại hiệu quả tức thời cho cả doanh nghiệp và nền kinh tế.

Định hướng này cũng phù hợp với mục tiêu của Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 (VNEEP3), hướng tới tiết kiệm từ 7-10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc vào năm 2030. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cùng yêu cầu tăng trưởng nhanh đi đôi với phát triển bền vững, đầu tư cho sử dụng năng lượng hiệu quả không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí và nâng cao sức cạnh tranh mà còn tạo thêm dư địa cho phát triển, góp phần củng cố an ninh năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.