Tháo điểm nghẽn để thúc đẩy ngành bán dẫn Việt Nam

Theo số liệu của Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, cả nước hiện có hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip với khoảng 7.000 kỹ sư; tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực này đạt hơn 14,2 tỷ USD với 241 dự án. Đầu năm nay, Việt Nam cũng khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên.

Tuy nhiên, sự hiện diện của các dự án lớn chưa đồng nghĩa Việt Nam đã hình thành được một hệ sinh thái bán dẫn hoàn chỉnh. Ngành còn thiếu nhân lực chất lượng cao, năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước còn khiêm tốn.

Ngoài ra, ngành bán dẫn hiện vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp nội địa dè dặt trước chi phí đầu tư cao, thời gian thu hồi vốn dài và nhiều rủi ro.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tạo nền tảng chính sách cho việc phát triển các công nghệ chiến lược. Bán dẫn cũng được đưa vào danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược theo Quyết định 1131/QĐ-TTg ngày 12/6/2025.

Giảm chi phí để biến thiết kế thành chip thật

Một trong những trở ngại đối với doanh nghiệp thiết kế chip là chi phí và thời gian sản xuất thử. Chi phí đưa một thiết kế chip vào sản xuất thử, còn gọi là tape-out, dao động từ 30.000 đến 200.000 USD, trong khi thời gian chờ thường kéo dài 12 - 24 tháng.

Do chưa có năng lực sản xuất chip ở quy mô công nghiệp, các cơ sở nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp thiết kế trong nước chủ yếu phải đặt sản xuất thử tại nhà máy nước ngoài.

Để tháo gỡ trở ngại này, cuối tháng 6 năm nay, Bộ KH&CN ra mắt Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn. Đây là trung tâm cấp quốc gia đầu tiên của Việt Nam trong lĩnh vực này.

Trung tâm hoạt động theo mô hình Multi-Project Wafer (MPW), cho phép gộp nhiều thiết kế chip vào cùng một đợt chế tạo nhằm giảm chi phí và rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm.

Ngoài cung cấp công cụ thiết kế, thẩm định và kiểm chứng thiết kế, Trung tâm còn kết nối các nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp với nhà máy chế tạo, đơn vị đóng gói, kiểm thử và đối tác công nghệ quốc tế. Sau sản xuất thử, Trung tâm tiếp tục hỗ trợ đánh giá chất lượng chip và kết nối các chương trình hỗ trợ, quỹ đầu tư để thúc đẩy thương mại hóa.

Theo lộ trình, giai đoạn 2026 - 2027, Nhà nước hỗ trợ 100% chi phí sản xuất thử để khuyến khích trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhóm thiết kế phát triển sản phẩm. Giai đoạn 2028 - 2030, Trung tâm tiếp tục được hỗ trợ một phần chi phí, đồng thời hoàn thiện phòng thí nghiệm, công cụ thiết kế và môi trường kiểm thử.

Ông Nguyễn Khắc Lịch, Cục trưởng Công nghiệp công nghệ thông tin (Bộ KH&CN), nhận định trung tâm là mắt xích quan trọng giúp các ý tưởng không chỉ dừng ở bản vẽ hoặc phòng thí nghiệm mà tiến tới sản phẩm chip thực tế.

Tại lễ ra mắt, Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân cũng đặt vấn đề về khả năng triển khai chính sách nhanh chóng, hiệu quả; đồng thời nhấn mạnh vai trò của nhân tài trong phát triển ngành.

Bên cạnh hạ tầng, Trung tâm đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác với 19 đối tác trong và ngoài nước, gồm các doanh nghiệp công nghệ, đơn vị cung ứng dịch vụ sản xuất chip, trường đại học và cơ sở nghiên cứu. Các thỏa thuận tập trung vào đào tạo, hỗ trợ thiết kế, sản xuất thử, đóng gói, kiểm thử và chia sẻ hạ tầng kỹ thuật. Đây là bước kết nối nguồn lực trong nước với chuỗi cung ứng bán dẫn quốc tế.

Phát triển nhân lực gắn với nhu cầu thị trường

Cùng với hạ tầng sản xuất thử, nhân lực là điều kiện để Việt Nam nâng cao năng lực tự chủ công nghệ. Tại hội thảo về chính sách phát triển công nghiệp bán dẫn do Bộ KH&CN cùng UBND TP.HCM tổ chức, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương cho biết Việt Nam đang rà soát phương án nâng chỉ tiêu đào tạo từ 50.000 lên 100.000 kỹ sư bán dẫn.

Tuy nhiên, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp ngành kỹ thuật làm việc trong công nghiệp bán dẫn mới đạt 0,4%, cho thấy tiềm năng nhân lực chưa được chuyển hóa đầy đủ thành lực lượng lao động cho ngành.

Bài toán vì vậy không chỉ là tăng số lượng kỹ sư, mà còn phải gắn đào tạo với nghiên cứu, thực hành và nhu cầu tuyển dụng. Việc hình thành hạ tầng sản xuất thử dùng chung có thể tạo thêm điều kiện để sinh viên, giảng viên và nhóm nghiên cứu tiếp cận quy trình phát triển chip, thay vì chỉ dừng ở khâu thiết kế. Đây cũng là một trong những mục tiêu được đặt ra khi Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn đi vào hoạt động.

Ngoài đào tạo và sản xuất thử, thị trường đầu ra cũng là vấn đề quan trọng, bởi thiếu khách hàng sẽ khó hình thành chu trình kinh doanh đủ sức duy trì đầu tư R&D lâu dài.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, cho rằng các nhà phát triển trước tiên nên định hướng tập trung vào thị trường trong nước; xác định phát triển chip chuyên dụng phục vụ quốc phòng, an ninh, viễn thông và chuyển đổi số, thay vì ngay lập tức cạnh tranh ở phân khúc công nghệ cao với các tập đoàn lớn toàn cầu.

Đồng quan điểm, GS Konrad Young, nguyên Giám đốc Trung tâm R&D của TSMC, cho rằng Việt Nam có thể bắt đầu với những dòng chip đơn giản, giá thành cạnh tranh, phục vụ xe điện, nông nghiệp, đô thị thông minh và chuyển đổi số.

Doanh nghiệp cần tìm được nhu cầu thực tế, tạo doanh thu và lợi nhuận để tiếp tục tái đầu tư cho nghiên cứu. Theo ông Young, đầu tư lớn ngay từ đầu để cạnh tranh ở phân khúc chip hiện đại sẽ rất tốn kém.

Ở phía doanh nghiệp, TS Lê Quang Đạm, Tổng giám đốc Marvell Việt Nam, cho rằng ngành công nghiệp điện tử trong nước cần sẵn sàng sử dụng chip nội địa. Ông cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của Nhà nước với các chính sách khuyến khích, bảo hộ.

Chẳng hạn, TP.HCM đã triển khai các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, trong đó có hỗ trợ đến 70% chi phí sản xuất mẫu thử và 30 - 40% chi phí đổi mới công nghệ, máy móc, dự án nghiên cứu và phát triển (R&D). Thành phố cũng đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 9.000 kỹ sư và chuyên gia bán dẫn đến năm 2030.

Hoạt động hợp tác quốc tế cũng được đẩy mạnh nhằm kết nối doanh nghiệp Việt Nam với chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Cuối tháng 7, Diễn đàn Hợp tác Việt Nam - Singapore về công nghiệp bán dẫn năm 2026 diễn ra tại TP.HCM, mở ra cơ hội tăng cường kết nối đầu tư, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái bán dẫn giữa hai nước.

Hôm 15/9, Đại sứ quán Việt Nam tại Hàn Quốc tổ chức tọa đàm ở Seoul với gần 30 doanh nghiệp bán dẫn, điện tử Hàn Quốc, trong đó có nhiều nhà cung ứng của Samsung, SK và LG. Các bên trao đổi về điều kiện mở rộng sản xuất tại Việt Nam, hợp tác R&D, đào tạo nhân lực và cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.