Số hóa từ giàn khoan đến nhà máy

Từ xu thế đến “mệnh lệnh sống còn”

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tái định hình toàn bộ nền kinh tế toàn cầu, chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tồn tại và phát triển. Đối với ngành công nghiệp năng lượng - nơi hội tụ công nghệ cao, vốn lớn và rủi ro vận hành phức tạp - yêu cầu này càng trở nên cấp bách.

Sự xuất hiện và phát triển nhanh của các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây (Cloud)… đang làm thay đổi căn bản cách thức vận hành chuỗi giá trị năng lượng, từ thăm dò, khai thác đến chế biến và phân phối. Trong bối cảnh đó, với Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) - trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia - chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bài toán chiến lược.

Áp lực đến từ nhiều phía: nguồn tài nguyên ngày càng suy giảm, điều kiện khai thác khó khăn hơn; thị trường năng lượng biến động nhanh, cạnh tranh ngày càng khốc liệt; yêu cầu về hiệu quả, minh bạch và quản trị hiện đại ngày càng cao. Những yếu tố này buộc doanh nghiệp phải thay đổi không chỉ công cụ, mà cả cách tư duy và phương thức vận hành.

Chuyển đổi số đang trở thành động lực tái cấu trúc toàn diện hoạt động sản xuất kinh doanh của ngành công nghiệp năng lượng

Bộ trưởng Bộ Công Thương, nguyên Chủ tịch HĐTV Petrovietnam Lê Mạnh Hùng từng khẳng định: “Chuyển đổi số không chỉ là xu thế, mà là yêu cầu sống còn, là chìa khóa để tối ưu vận hành, nâng cao hiệu quả và năng lực quản trị toàn diện”. Điểm đáng chú ý là Petrovietnam tiếp cận chuyển đổi số không như một dự án công nghệ đơn lẻ, mà như một quá trình tái cấu trúc toàn diện. Ở cấp độ sâu hơn, đó là sự hình thành của một “văn hóa số” - nơi dữ liệu được nhìn nhận như một loại tài sản chiến lược, công nghệ trở thành năng lực cốt lõi của doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo trở thành động lực nội sinh cho tăng trưởng.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với nhận định của các chuyên gia chuyển đổi số công nghiệp: “Nếu tài nguyên là nền tảng của ngành dầu khí trong thế kỷ XX, thì dữ liệu chính là nền tảng của thế kỷ XXI. Năng lực khai thác và làm chủ dữ liệu sẽ quyết định hiệu quả và sức cạnh tranh của doanh nghiệp”.

Từ nhận thức đó, Petrovietnam đã triển khai chuyển đổi số một cách có hệ thống từ năm 2022, với nghị quyết chuyên đề, lộ trình rõ ràng và sự tham gia của toàn bộ hệ thống. Không dừng lại ở định hướng, Tập đoàn còn chủ động hợp tác với các đối tác công nghệ trong và ngoài nước, đầu tư hạ tầng số, đào tạo nhân lực và từng bước xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung.

Còn theo Chủ tịch HĐTV Petrovietnam Lê Ngọc Sơn, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57 năm 2024 về khoa học công nghệ và chuyển đổi số cho thấy sự quan tâm sâu sắc của lãnh đạo Đảng, Nhà nước đối với lĩnh vực này. Lãnh đạo cấp cao cũng trực tiếp tham gia, dẫn dắt công tác chuyển đổi số tại Tập đoàn. Đối với Petrovietnam, chuyển đổi số giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối không gian, thời gian, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Nếu trước đây việc nghiên cứu, đề xuất đòi hỏi phải xử lý khối lượng lớn tài liệu, thì nay với sự hỗ trợ của AI, quá trình tìm kiếm và tổng hợp thông tin có thể rút ngắn chỉ còn trong vài phút.

Người lao động tại Nhà máy Đạm Cà Mau

Thực tế, Petrovietnam đã triển khai chuyển đổi số tương đối sớm, từng bước gắn với định hướng nâng tầm văn hóa doanh nghiệp, trong đó nhấn mạnh văn hóa số và tư duy số. Trên cơ sở đó, Tập đoàn đã xây dựng chiến lược chuyển đổi số theo lộ trình 5 năm, đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành đơn vị tiên phong, dẫn đầu trong lĩnh vực này.

Trong quá trình triển khai, Petrovietnam đã thực hiện 32 sáng kiến số, trong đó hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) là một trong những trọng tâm, được triển khai từ Công ty mẹ và mở rộng tới các đơn vị thành viên. Khi toàn bộ hệ sinh thái được kết nối, giá trị của chuyển đổi số sẽ được phát huy rõ rệt, với dữ liệu được cung cấp kịp thời, giảm thời gian xử lý và hướng tới tối ưu hóa quy trình theo nguyên tắc “một việc - một đầu mối”.

Song song với đó, Tập đoàn đang tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống Big Data, bao gồm dữ liệu thăm dò khai thác, cũng như chuẩn bị cho các lĩnh vực công nghiệp khí, năng lượng tái tạo, điện… Đây là nền tảng quan trọng để triển khai các ứng dụng AI, bởi dữ liệu chính là điều kiện tiên quyết cho mọi quá trình phân tích và ra quyết định.

Trên cơ sở đó, Petrovietnam hướng tới hình thành hạ tầng số tổng thể, đóng vai trò như “xương sống” kết nối các đơn vị trong toàn Tập đoàn, không chỉ giúp theo dõi tiến độ, hiệu quả triển khai mà còn tạo điều kiện chia sẻ kinh nghiệm, lan tỏa các mô hình tốt giữa các đơn vị.

Bên cạnh hạ tầng và dữ liệu, việc ứng dụng AI vào công tác điều hành cũng đang được đẩy mạnh, với các công cụ như ChatGPT, Microsoft 365 đã bước đầu được đưa vào sử dụng trong các cuộc họp, báo cáo, hỗ trợ nhận diện vấn đề và đề xuất giải pháp.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo Tập đoàn, yếu tố quyết định vẫn là con người và tư duy. Việc tiếp cận công nghệ đòi hỏi một tư duy mở, sẵn sàng thay đổi và chủ động tìm tòi cái mới. Trong đó, lực lượng trẻ được kỳ vọng sẽ đóng vai trò tiên phong, góp phần thúc đẩy ứng dụng chuyển đổi số và AI vào hoạt động sản xuất kinh doanh, qua đó hỗ trợ Tập đoàn thực hiện thành công quá trình chuyển đổi số.

Khi dữ liệu trở thành trung tâm vận hành

Trên cơ sở nhận thức chiến lược trên, chuyển đổi số tại Petrovietnam không dừng lại ở định hướng, mà được cụ thể hóa thành một lộ trình triển khai theo từng tầng nấc - bắt đầu từ chuẩn hóa quản trị, tích hợp dữ liệu và tiến tới thông minh hóa toàn bộ hoạt động vận hành.

Chuyển đổi số trong ngành dầu khí nói riêng và công nghiệp năng lượng nói chung không diễn ra theo những cú nhảy vọt tức thời, mà là một quá trình tích lũy theo từng tầng nấc - từ chuẩn hóa quản trị, tích hợp dữ liệu đến thông minh hóa vận hành. Đây là một lộ trình tất yếu trong bối cảnh ngành có đặc thù hệ thống phức tạp, yêu cầu độ ổn định cao và mức độ rủi ro lớn.

Ngành công nghiệp năng lượng - nơi hội tụ công nghệ cao, vốn lớn và rủi ro vận hành phức tạp - yêu cầu chuyển đổi số càng trở nên cấp bách (ảnh: Trường Sơn)

Ở tầng nền tảng, việc triển khai ERP tại Công ty mẹ Petrovietnam đóng vai trò bước ngoặt, là quá trình tái cấu trúc toàn diện phương thức quản trị theo hướng chuẩn hóa và minh bạch, trong đó dữ liệu tài chính, nhân sự, vận hành được đồng bộ; quy trình quản lý được số hóa, giảm phụ thuộc vào thao tác thủ công; năng lực điều hành được nâng cao nhờ thông tin cập nhật theo thời gian thực.

Quan trọng hơn, ERP trở thành “hạ tầng số lõi”, tạo nền tảng cho việc triển khai các công cụ phân tích dữ liệu và AI ở cấp độ cao hơn. Song song với đó, các đơn vị thành viên cũng chủ động đẩy nhanh tiến trình số hóa, hình thành những mảnh ghép quan trọng trong hệ sinh thái chung: Vietsovpetro xây dựng trung tâm giám sát vận hành, truyền dữ liệu từ công trình biển về bờ theo thời gian thực; PV Power triển khai hệ thống giám sát trực tuyến và nhật ký vận hành điện tử; PVCFC ứng dụng ERP, hệ thống quản lý sản xuất (EPMS) và các nền tảng số phục vụ vận hành và thương mại.

Những bước đi này cho thấy chuyển đổi số không còn là các nỗ lực riêng lẻ, mà đang dần kết nối thành một hệ sinh thái quản trị số liên thông trong toàn Tập đoàn. Trên nền tảng đó, giai đoạn nâng cao tập trung vào việc kết nối dữ liệu và chuyển hóa dữ liệu thành năng lực ra quyết định, với điểm hội tụ rõ nét là mô hình “nhà máy thông minh” Đạm Cà Mau - bước chuyển từ tự động hóa sang thông minh hóa. Tại đây, các hệ thống lõi như ERP, MES (hệ thống điều hành sản xuất), SCADA (hệ thống giám sát và thu thập dữ liệu) được tích hợp thành chuỗi dữ liệu xuyên suốt, hình thành dòng chảy liên tục từ cảm biến hiện trường đến trung tâm điều hành, nơi mọi thông số vận hành - từ áp suất, nhiệt độ, tiêu hao năng lượng đến phát thải - được thu thập, xử lý và hiển thị theo thời gian thực trên dashboard, được ví như “trái tim số” của nhà máy.

Tuy nhiên, giá trị cốt lõi không nằm ở việc hiển thị dữ liệu mà ở khả năng “hiểu” dữ liệu: hệ thống có thể phát hiện và cảnh báo sớm các bất thường, phân tích xu hướng vận hành để đề xuất phương án tối ưu, đồng thời tự động kích hoạt các quy trình phản ứng khi phát sinh rủi ro. Nhờ đó, các quyết định vốn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cá nhân được chuyển hóa thành các quyết định dựa trên dữ liệu, có thể kiểm chứng và truy vết.

Thực tiễn vận hành cho thấy hiệu quả rõ rệt khi thời gian dừng máy ngoài kế hoạch giảm 15-20%, mức tiêu hao năng lượng và nguyên liệu được tối ưu 3-5% và chu trình ra quyết định được rút ngắn từ hàng giờ xuống chỉ còn vài phút. Như một chuyên gia chuyển đổi số công nghiệp nhận định, ranh giới giữa “nhà máy tự động” và “nhà máy thông minh” không nằm ở mức độ cơ giới hóa, mà ở khả năng ra quyết định dựa trên dữ liệu. Khi đó, máy móc không chỉ vận hành mà còn có thể phân tích, dự báo và đề xuất.

Có thể thấy, hành trình nâng cấp công nghệ từ ERP đến nhà máy thông minh là quá trình tái cấu trúc toàn bộ logic vận hành của doanh nghiệp; khi dữ liệu được kết nối và khai thác đúng cách, nhà máy không còn là một hệ thống khép kín, mà trở thành một thực thể “sống” có khả năng thích ứng, học hỏi và tối ưu liên tục trong môi trường biến động.

Con người: Nút thắt quyết định thành bại

Dù đã đạt được những bước tiến rõ rệt, chuyển đổi số trong ngành công nghiệp năng lượng vẫn là một hành trình dài và phức tạp, trong đó rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ mà nằm ở cách tổ chức dữ liệu và khả năng thích ứng của con người. Thực tiễn tại mô hình “nhà máy thông minh” Đạm Cà Mau cho thấy một nhận thức rất rõ ràng: chuyển đổi số không chỉ là việc đầu tư hệ thống hay mua phần mềm, mà cốt lõi là sự chuyển đổi tư duy - từ vận hành dựa trên kinh nghiệm cảm tính sang quản trị dựa trên dữ liệu có thể đo lường, kiểm chứng và truy vết. Điều này phản ánh đúng bản chất của chuyển đổi số trong các ngành công nghiệp nền tảng: công nghệ chỉ là công cụ, còn hiệu quả thực sự phụ thuộc vào cách con người sử dụng và vận hành công cụ đó.

Lộ trình chuyển đổi số tại Petrovietnam được triển khai theo từng giai đoạn chiến lược, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình vận hành thông minh

Nhìn từ thực tiễn triển khai tại Petrovietnam, có thể thấy ba nhóm thách thức mang tính cấu trúc đang hiện hữu. Thứ nhất là dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa, tồn tại ở nhiều hệ thống rời rạc, khiến việc tích hợp và khai thác gặp nhiều khó khăn, làm giảm hiệu quả của các ứng dụng phân tích và AI. Thứ hai là các hệ thống công nghệ kế thừa được xây dựng qua nhiều giai đoạn, không đồng nhất về nền tảng, dẫn đến chi phí tích hợp lớn và độ phức tạp cao. Thứ ba và cũng là thách thức sâu sắc nhất, là rào cản về tâm lý và văn hóa tổ chức. Một bộ phận người lao động đã quen với cách làm truyền thống, dựa nhiều vào kinh nghiệm cá nhân và có xu hướng thận trọng trước những thay đổi mang tính hệ thống. Như một chuyên gia chuyển đổi số trong lĩnh vực công nghiệp từng nhận định, phần lớn thành công của chuyển đổi số không đến từ công nghệ mà đến từ con người và quy trình; nếu không thay đổi cách làm, công nghệ chỉ dừng lại ở bề mặt.

Trước những thách thức đó, Petrovietnam lựa chọn cách tiếp cận thận trọng nhưng có chiều sâu, không triển khai dàn trải mà tập trung chuyển đổi từ bên trong tổ chức. Trọng tâm của quá trình này là phát triển nguồn nhân lực số - những người không chỉ biết sử dụng mà còn có khả năng khai thác dữ liệu; xây dựng “văn hóa dữ liệu” - nơi mọi quyết định, từ vận hành kỹ thuật đến điều hành chiến lược, đều dựa trên số liệu minh chứng; đồng thời triển khai theo lộ trình từng bước, bắt đầu từ các mô hình thí điểm, sau đó tổng kết và nhân rộng. Đây là cách làm giúp giảm thiểu rủi ro, đồng thời tạo sự đồng thuận và niềm tin trong nội bộ - yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi số trong các tổ chức quy mô lớn.

Ở tầm dài hạn, Petrovietnam đặt mục tiêu rõ ràng: từ sau năm 2026, toàn bộ các đơn vị sẽ vận hành trên nền tảng số, hình thành một hệ sinh thái dữ liệu liên thông trong toàn Tập đoàn, tiến tới mô hình doanh nghiệp công nghiệp - năng lượng với dữ liệu trở thành tài nguyên, công nghệ trở thành nền tảng và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển.

Nhìn rộng hơn, chuyển đổi số trong dầu khí không chỉ là câu chuyện nâng cấp công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện cách vận hành của một ngành công nghiệp truyền thống, đưa ngành này từng bước chuyển sang vận hành dựa trên tri thức và dữ liệu, sẵn sàng thích ứng với những biến động ngày càng nhanh của môi trường kinh tế và năng lượng toàn cầu.