Nghị quyết 79: Tăng quyền, tăng trách nhiệm cho doanh nghiệp Nhà nước

Mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế Nhà nước. Nhiều ý kiến nhận định đây là một “cuộc cách mạng” về thể chế, nhằm tăng quyền, đồng thời nâng cao trách nhiệm đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước (DNNN).

Mở rộng không gian phát triển

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết 79 là yêu cầu các nguồn lực kinh tế Nhà nước phải được rà soát, thống kê, đánh giá và hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường; gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh việc tách bạch sử dụng nguồn lực Nhà nước trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ công, thực hiện nhiệm vụ chính trị với hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Theo nhiều chuyên gia, đây là bước đổi mới quan trọng về tư duy. Khi nhiệm vụ chính trị, công ích được tách bạch rõ ràng khỏi hoạt động kinh doanh và được hạch toán minh bạch theo nguyên tắc thị trường, hiệu quả hoạt động của DNNN sẽ được đánh giá chính xác hơn.

Điều đó cũng có nghĩa, khi Nhà nước giao DNNN thực hiện nhiệm vụ chính trị thì phải bảo đảm nguồn lực tương ứng, không thể vừa giao nhiệm vụ vừa yêu cầu doanh nghiệp tự bù lỗ. Ngược lại, với hoạt động kinh doanh, DNNN phải chịu kỷ luật thị trường, được đo lường bằng năng suất, hiệu quả và khả năng sinh lời trên vốn. Đây là cơ sở để khắc phục tình trạng “vừa làm kinh doanh, vừa gánh chính sách” thiếu rõ ràng trong thời gian qua.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân, giảng viên cao cấp Đại học Sài Gòn, ví von trước đây “chiếc áo” hành chính quá chật so với “cơ thể” kinh doanh, khiến DNNN bị kẹt giữa hai vai trò: một thực thể thị trường và một đơn vị chấp hành mệnh lệnh hành chính. Với tinh thần của Nghị quyết 79, những điểm nghẽn này được tháo gỡ, mở ra nhiều cơ hội mới cho DNNN phát triển đúng với chức năng của mình.

Dưới góc nhìn doanh nghiệp, lãnh đạo Tổng Công ty cổ phần Phát triển Khu công nghiệp SONADEZI cho rằng Nghị quyết 79 với nhiều điểm mới sẽ tạo cơ chế, chính sách cụ thể nhằm tăng quyền tự chủ cho DNNN, nhất là trong đầu tư, tài chính và tổ chức bộ máy. Đồng thời, Nghị quyết cũng đặt ra chính sách hỗ trợ phù hợp đối với doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ công ích, phục vụ an sinh xã hội.

Theo vị lãnh đạo này, Nghị quyết 79 không chỉ là cơ hội mà còn là trách nhiệm để DNNN phát huy thế mạnh, đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh tiếp tục tập trung đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, DNNN quy mô lớn, đủ năng lực giữ vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược như: quốc phòng, an ninh; năng lượng; vận tải, logistics; tài chính - ngân hàng; khoa học công nghệ, điện tử viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp…

Khi được trao quyền và có cơ chế bảo đảm nguồn lực, sự tham gia chủ động của DNNN trong các lĩnh vực này sẽ giúp mở đường, tạo lập thị trường, giảm rủi ro cho khu vực tư nhân, qua đó thúc đẩy phát triển đồng bộ toàn bộ hệ sinh thái kinh tế.

Đáng chú ý, với các dự án trọng điểm quốc gia hoặc dự án đầu tư ra nước ngoài do cấp có thẩm quyền giao ngoài kế hoạch, Nhà nước có chính sách bảo đảm đủ vốn, hỗ trợ lãi suất và cung cấp tín dụng. Đây được xem là cơ chế quan trọng để DNNN yên tâm triển khai nhiệm vụ lớn, cả trong kinh doanh lẫn nhiệm vụ được giao.

Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng Nghị quyết 79 mang tính bước ngoặt, tạo nền tảng chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Theo ông, Nghị quyết tạo khuôn khổ để kinh tế Nhà nước vừa bảo đảm ổn định, vừa dẫn dắt tăng trưởng và thu hút các thành phần kinh tế khác tham gia phát triển. Việc tái khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn tạo cơ sở chính trị – pháp lý vững chắc để DNNN yên tâm đầu tư, đổi mới.

Dẫn dắt tăng trưởng, lan tỏa hệ sinh thái

Ông Hoàng Quang Phòng cho rằng Nghị quyết 79 cần được nhìn trong mối liên hệ với các Nghị quyết 57, 66 và 68, tạo thành một chuỗi tư duy chính sách thống nhất và bổ trợ lẫn nhau. Nếu Nghị quyết 57 xác lập khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng chủ yếu; Nghị quyết 66 tập trung hoàn thiện thể chế; Nghị quyết 68 khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng thì Nghị quyết 79 đóng vai trò trụ cột chiến lược, bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, có định hướng và sức lan tỏa.

Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu áp dụng chuẩn mực quản trị OECD đối với 100% tập đoàn, tổng công ty Nhà nước. Theo ông Phòng, đây là bước chuyển từ “quản lý hành chính” sang quản trị theo mục tiêu và kết quả đầu ra, góp phần nâng cao niềm tin của xã hội, thị trường và các đối tác quốc tế.

Nghị quyết cũng đưa ra đột phá về cơ chế tài chính khi cho phép DNNN sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa và thoái vốn để tăng vốn điều lệ. Đồng thời, cơ chế giám sát chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tạo dư địa sáng tạo lớn hơn.

Tuy nhiên, ông Phòng nhấn mạnh, tăng quyền cũng đồng nghĩa tăng trách nhiệm, buộc DNNN phải chủ động, đổi mới và nâng cao hiệu quả, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh doanh cốt lõi.

Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng Nghị quyết 79 tái khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước không chỉ với tư cách khu vực sản xuất - kinh doanh mà còn là công cụ điều tiết vĩ mô, bảo đảm ổn định kinh tế, giữ vững các cân đối lớn và chủ động ứng phó với các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh địa chính trị, thiên tai, dịch bệnh và tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, kinh tế Nhà nước đóng vai trò như “bộ giảm xóc” của nền kinh tế. Việc nắm giữ các nguồn lực chiến lược như đất đai, khoáng sản, tài nguyên nước, dự trữ quốc gia… giúp Chính phủ chủ động điều hành các cân đối lớn như an ninh năng lượng, an ninh lương thực và ổn định giá cả.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân cho rằng cần nhìn nhận kinh tế Nhà nước với phạm vi rộng, bao gồm đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng, đầu tư công, ngân sách Nhà nước, dự trữ quốc gia, các tổ chức tín dụng Nhà nước, quỹ tài chính Nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và các doanh nghiệp có vốn Nhà nước chi phối.

Theo ông, trong tiến trình đổi mới, kinh tế Nhà nước luôn giữ vai trò dẫn dắt và điều tiết để bảo đảm ổn định vĩ mô, hạn chế lãng phí và sử dụng hiệu quả tài sản công. Ông cũng khẳng định Nghị quyết 79 không mâu thuẫn với Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, bởi hai khu vực này không đối lập mà bổ sung, nâng đỡ lẫn nhau.

Vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước được hiểu là đi trước, mở đường trong các lĩnh vực chiến lược, dài hạn, rủi ro cao – nơi khu vực tư nhân chưa đủ nguồn lực hoặc chưa sẵn sàng đầu tư. Đồng thời, đầu tư của DNNN vào hạ tầng, năng lượng, công nghệ nền tảng sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, kích hoạt chuỗi cung ứng, thúc đẩy hợp tác công - tư và mở rộng không gian phát triển cho toàn bộ nền kinh tế.

Nghị quyết 79 nêu rõ quan điểm: Kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; đồng thời bình đẳng với các khu vực kinh tế khác, cùng phát triển, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh.

Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1-3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; có ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất khu vực châu Á về tổng tài sản.

Toàn bộ doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.

Đến năm 2045, có khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; 5 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường.