'Lối thoát' giúp Mỹ giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc

Thế giới ngày càng hướng sự chú ý tới Brazil trong cuộc đua khai thác đất hiếm, nguồn nguyên liệu đóng vai trò thiết yếu đối với công nghệ và năng lượng tái tạo. Brazil sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc, qua đó thu hút ngày càng nhiều nhà đầu tư, trong đó có Mỹ.

Phân tích của hãng thông tấn AP và Reporter Brasil dựa trên toàn bộ hồ sơ của Cơ quan Khai khoáng Quốc gia Brazil tính đến tháng 6 cho thấy số đơn xin thăm dò đất hiếm đã tăng vọt. Hơn 86% số đơn được nộp chỉ trong vòng ba năm qua, riêng nửa đầu năm 2026 đã có 268 đơn.

Đất hiếm là nhóm nguyên tố hóa học thiết yếu đối với các công nghệ kỹ thuật số và quốc phòng, được sử dụng trong thiết bị điện tử, nam châm và pin.

Chúng cũng được sử dụng trong turbine điện gió và động cơ xe điện, những công nghệ quan trọng đối với quá trình chuyển đổi khỏi các nhiên liệu hóa thạch như dầu mỏ, khí đốt và than đá - những nguồn năng lượng góp phần gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) từng ước tính vào năm 2022 rằng nhu cầu đất hiếm có thể tăng ít nhất gấp ba lần vào năm 2040.

Trung Quốc nắm giữ gần một nửa trữ lượng đất hiếm của thế giới, đồng thời chi phối hoạt động chế biến trên phạm vi toàn cầu. Trong khi đó, Brazil sở hữu trữ lượng lớn thứ hai thế giới và đang ngày càng trở nên hấp dẫn đối với các nhà đầu tư muốn tìm kiếm nguồn cung thay thế cho Trung Quốc, đặc biệt sau khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu vào năm ngoái.

Qua rà soát toàn bộ hồ sơ của Cơ quan Khai khoáng Quốc gia Brazil tính đến tháng 6, phân tích của AP và Reporter Brasil cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài đang thúc đẩy mạnh mẽ làn sóng thăm dò đất hiếm tại nước này. Trong đó, các doanh nghiệp Australia và Mỹ đang thể hiện sự quan tâm lớn nhất.

Một trong những thương vụ đáng chú ý gần đây là việc Serra Verde - nhà sản xuất đất hiếm thương mại duy nhất hiện nay của Brazil - được một công ty có sự hậu thuẫn của Mỹ mua lại.

Tính đến tháng 6, các doanh nghiệp Trung Quốc chưa nộp đơn xin thăm dò đất hiếm nào tại Brazil, nhưng họ đang từng bước thiết lập vị thế trong lĩnh vực này.

Năm ngoái, tập đoàn quốc doanh China Nonferrous Metal Mining Group mua lại nhà sản xuất thiếc Mineracao Taboca và thông báo kế hoạch đánh giá tiềm năng đất hiếm tại mỏ của doanh nghiệp này ở Amazon.

Theo Đài quan sát Chuyển dịch Năng lượng - dự án hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và Reporter Brasil - ít nhất 1/4 số đơn xin thăm dò nằm chồng lấn với các khu bảo tồn, vùng lãnh thổ của người bản địa hoặc nằm trong phạm vi 10 km tính từ những khu vực này, bao gồm cả các địa điểm thuộc Amazon.

Các chuyên gia cảnh báo rằng hoạt động khai khoáng trong vùng đệm này có thể gây ra những tổn hại đối với môi trường. Tùy thuộc vào loại khoáng sản được khai thác, quá trình khai mỏ có thể giải phóng các hóa chất độc hại và tạo ra chất thải phóng xạ.

Những tác động tiềm tàng khác bao gồm phá rừng và ô nhiễm nguồn nước. Nước ô nhiễm có thể chảy vào sông hồ, gây độc cho các quần thể cá. Hoạt động khai khoáng cũng có thể gây ô nhiễm không khí và tiếng ồn.

Tại bang Goias, miền trung Brazil, nơi sinh sống của một cộng đồng nhỏ người Brazil gốc Phi, một phần lãnh thổ của họ nằm trong khu vực mà công ty khai khoáng Aclara Resources của Canada đã đăng ký quyền khai thác. Năm ngoái, doanh nghiệp này nhận khoản tài trợ 5 triệu USD từ Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC) để hỗ trợ phát triển dự án.

Trong một tuyên bố, Aclara cho biết dự án ban đầu có phần diện tích chồng lấn với lãnh thổ của cộng đồng này, nhưng khẳng định “sẽ không có hoạt động khai khoáng nào diễn ra tại đó”.

Dù vậy, người dân địa phương vẫn lo ngại rằng hoạt động khai thác, có thể bắt đầu sớm nhất vào năm 2028, sẽ ảnh hưởng tới các nguồn nước tự nhiên và động vật hoang dã trong khu vực.

Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva cho biết Thượng viện nước này sẽ thúc đẩy dự luật nói trên nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia.

“Theo đề xuất của chúng tôi, các doanh nghiệp được hoan nghênh đầu tư, nhưng họ phải chuyển giao công nghệ cho Brazil, bao gồm cả năng lực chế biến”, ông Silva nói.

“Chúng tôi sẽ không cho phép bất kỳ ai từ bên ngoài đến đây rồi khai thác tài nguyên khoáng sản của chúng tôi, bởi chúng tôi muốn quá trình chế biến và chuyển đổi những tài nguyên đó phải được thực hiện ngay tại Brazil”, ông Lula tuyên bố.