Lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran hết hiệu lực: Điều gì xảy ra tiếp theo?

“Chúng tôi vẫn chưa đưa ra quyết định nối lại đàm phán với Mỹ”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi viết trên Telegram hôm 15/8. Trong khi đó, các bên trung gian gồm Qatar và Pakistan tiếp tục trao đổi thông điệp với Iran. Ông Araghchi cho biết Tehran cũng đang làm việc với Oman về thỏa thuận riêng nhằm thiết lập các tuyến vận tải biển mới qua eo biển Hormuz, song nhấn mạnh điều này chỉ có thể thực hiện nếu đạt được giải pháp chính trị.

Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với những người ủng hộ tại New York hôm 14/8 rằng nước này sẽ sớm tuyên bố chủ quyền đối với tuyến đường thủy quan trọng ở Trung Đông.

Biên bản ghi nhớ bắt đầu thế nào?

Thỏa thuận được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký ngày 17/6, sau các cuộc đàm phán cấp cao hiếm hoi do Pakistan tổ chức. Văn kiện nhằm chấm dứt hơn 3 tháng chiến sự khiến hàng nghìn người thiệt mạng và làm tê liệt hoạt động thương mại tại vùng Vịnh, đặc biệt là hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt có vai trò quan trọng đối với thị trường toàn cầu.

Thay vì giải quyết ngay những vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân của Iran, thỏa thuận tập trung vào việc tìm kiếm giải pháp ngoại giao trước mắt để chấm dứt chiến tranh, đồng thời hướng tới chấm dứt các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Lebanon.

Theo thỏa thuận, Iran và Mỹ “tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và dài hạn các hoạt động quân sự”, đồng thời cho biết “thỏa thuận cuối cùng” sẽ “xác nhận việc chấm dứt vĩnh viễn cuộc chiến trên tất cả các mặt trận”. Thỏa thuận quy định “thỏa thuận cuối cùng” sẽ được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua và phải được hoàn tất trong thời hạn tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu hai bên cùng đồng ý.

Theo các điều khoản, Mỹ sẽ chấm dứt phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày, rút lực lượng khỏi khu vực gần Iran sau khi đạt được “thỏa thuận cuối cùng”, đồng thời bắt đầu triển khai gói tái thiết và phát triển dành cho Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD. Washington cũng nhất trí dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran, cấp miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu của Iran và cho phép Tehran tiếp cận các nguồn tiền bị phong tỏa.

Về phía Iran, Tehran sẽ tiến hành rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz và cho phép tàu thuyền đi qua tuyến đường này “mà không phải trả phí” trong 60 ngày. Iran cũng tái khẳng định không tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân và đồng ý đàm phán về những vấn đề như hoạt động làm giàu uranium. Các nội dung chi tiết sẽ được quy định trong “thỏa thuận cuối cùng” được Liên hợp quốc bảo trợ.

Chuyện gì diễn ra trong 60 ngày ký biên bản?

Mặc dù phiên bản thỏa thuận do Mỹ và Iran công bố có khác biệt nhỏ, phần lớn tranh cãi sau khi ký kết tập trung vào những vấn đề cơ bản hơn, chẳng hạn liệu đây là thỏa thuận ngừng bắn hay thỏa thuận lâu dài, cũng như mỗi bên phải thực hiện những nghĩa vụ nào.

Việc toàn bộ thỏa thuận còn hiệu lực hay không nhanh chóng trở thành vấn đề gây tranh cãi. Đến ngày 27/6, Tổng thống Trump gọi các cuộc tấn công của Iran trong khu vực là “sự vi phạm” đối với thỏa thuận. Iran đáp lại rằng các cuộc tấn công của Mỹ cũng “vi phạm Điều 1 của Biên bản ghi nhớ”.

Ngày 7/7, ông Trump tuyên bố thỏa thuận “chấm dứt”. Mỹ tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, trong đó có những mục tiêu mà Tehran cho là cơ sở hạ tầng dân sự, khiến ít nhất 50 người thiệt mạng. Các quan chức Iran tuyên bố Mỹ “vi phạm và đình chỉ” toàn bộ cam kết, đồng thời Tehran cũng “đình chỉ tất cả các cam kết của mình”.

Kể từ đó, Mỹ chưa dỡ bỏ hoàn toàn các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Tổng thống Trump cũng bác bỏ khả năng Washington chi tiền cho hoạt động tái thiết Iran, thay vào đó đề nghị Tehran bồi thường cho gia đình những người biểu tình thiệt mạng “trong 50 năm qua”, cũng như những trường hợp khác bị thương trong nhiều cuộc xung đột.

Việc mở lại eo biển Hormuz cũng chưa thành hiện thực, khi các quan chức Iran và Mỹ tiếp tục khẳng định phía mình kiểm soát tuyến đường thủy này. Đầu tuần này, Lầu Năm Góc cho biết quân đội Mỹ nổ súng vào tàu chở hàng mang cờ Panama tại eo biển Hormuz vì cho rằng tàu này “vi phạm lệnh phong tỏa của Mỹ đối với Iran”.

Ông Mostafa Khoshcheshm, giáo sư tại Đại học Khoa học Ứng dụng ở Tehran, nói với Al Jazeera rằng: “Lệnh ngừng bắn đã chấm dứt và trở nên lỗi thời sau khi Mỹ không tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận hoặc Biên bản ghi nhớ”.

Theo ông, Tehran đặc biệt cho rằng Mỹ không thực hiện các cam kết về giải phóng tài sản của Iran, dỡ bỏ lệnh trừng phạt, chấm dứt phong tỏa hải quân và yêu cầu Israel rút khỏi miền Nam Lebanon. “Giờ đây, về mặt chính thức, trên giấy tờ, thời hạn đã kết thúc”, ông Khoshcheshm nói.

Điều gì xảy ra tiếp theo?

Biên bản ghi nhớ hết hiệu lực vào ngày 17/8, nhưng tác động cụ thể của việc này còn phụ thuộc vào cách nhìn nhận của mỗi bên. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 14/8 cho biết nội dung của Biên bản ghi nhớ Islamabad là “chấm dứt chiến tranh, chứ không phải ngừng bắn”, theo Hãng thông tấn ISNA.

Ông nói thêm rằng do Mỹ vi phạm Biên bản ghi nhớ và tiếp tục các cuộc tấn công, “không có lệnh ngừng bắn 60 ngày nào cần phải gia hạn”.

Những thay đổi gần đây trong bộ máy an ninh quốc gia Iran cho thấy Tehran có thể áp dụng lập trường cứng rắn hơn trong các cuộc đàm phán tương lai và ít sẵn sàng nhượng bộ, đặc biệt liên quan đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Đầu tháng này, cựu lãnh đạo Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Mohsen Rezaei được bổ nhiệm làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cơ quan an ninh cấp cao nhất của nước này. Theo các chuyên gia, động thái này nhằm tăng cường phối hợp giữa hoạt động quân sự và dân sự.

Ông Khoshcheshm nhận định việc bổ nhiệm ông Rezaei cùng những thay đổi nhân sự khác gần đây “cho thấy Iran tin rằng họ đang chiếm lợi thế”. Theo ông, nếu các cuộc đàm phán mới diễn ra, Iran nhiều khả năng sẽ đưa ra thêm các yêu cầu, từ chấm dứt chiến tranh tại Gaza, dỡ bỏ lệnh trừng phạt và phong tỏa Yemen, cho đến yêu cầu Israel phi hạt nhân hóa.

Mỹ còn lựa chọn nào để gây sức ép?

Về phía Mỹ, Tổng thống Trump và chính quyền của ông tiếp tục gia tăng những tuyên bố cứng rắn liên quan đến eo biển Hormuz và các biện pháp gây sức ép kinh tế. Hôm 14/8, ông Trump tuyên bố kế hoạch chính thức tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ.

“Sau khi chúng ta đánh bại Iran, và Iran đang bị đánh bại rất nghiêm trọng, tôi sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ”, ông Trump nói. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng cho biết Washington sẽ áp dụng những biện pháp mà ông mô tả là “chưa từng có” đối với Iran.

Tuy nhiên, Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson ở Washington, cho rằng Tổng thống Trump không còn nhiều công cụ nếu muốn tiếp tục gia tăng sức ép lên Tehran. Kho dự trữ tên lửa đánh chặn của Mỹ suy giảm, kho dự trữ dầu chiến lược bị rút bớt, trong khi các khí tài quân sự quan trọng, bao gồm tàu sân bay, phải hoạt động trên biển lâu hơn nhiều so với kế hoạch. Điều này khiến Mỹ có ít lựa chọn quân sự hơn.

Về sức ép kinh tế, theo bà Slavin, Tehran cũng cho thấy Iran có khả năng gây tổn thất kinh tế cho đối phương bằng cách làm gián đoạn hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz. “Iran rõ ràng đang thể hiện lập trường cứng rắn, rất tức giận với chính quyền Trump vì theo quan điểm của Tehran, Washington không thực hiện Biên bản ghi nhớ được ký hồi tháng 6”, bà Slavin nói.

Tuy nhiên bà Slavin cho rằng cuộc xung đột có thể được giải quyết thông qua thỏa thuận, có khả năng sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, khi tác động của vấn đề này đối với lá phiếu của cử tri giảm xuống.