Không thể ngăn sự nóng lên toàn cầu vượt 'ngưỡng an toàn'

Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cảnh báo thế giới không còn khả năng giữ mức nóng lên toàn cầu dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Đây là ngưỡng giới hạn quan trọng được cộng đồng quốc tế đặt ra trong Thỏa thuận Paris năm 2015, nhằm ngăn chặn những hậu quả thảm khốc nhất của biến đổi khí hậu.

Thời tiết cực đoạn gia tăng

Trong báo cáo Limiting Overshoot, UNEP nhận định việc vượt ngưỡng 1,5°C hiện là “không thể tránh khỏi” và nhiều khả năng xảy ra trong vài năm tới, bất chấp những tiến bộ trong ứng phó biến đổi khí hậu. Ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, nhiệt độ trung bình toàn cầu vẫn được dự báo tăng khoảng 1,8°C.

Theo báo cáo, mỗi phần nhỏ của 1°C tăng thêm đều làm trầm trọng hơn các hiện tượng thời tiết cực đoan, đẩy nhanh băng tan, suy giảm hệ sinh thái và gia tăng nguy cơ nước biển nhấn chìm các đảo, thành phố ven biển.

Nếu nhiệt độ tăng tới 3°C, các sông băng có thể mất hơn 1/4 khối lượng vào cuối thế kỷ, khiến mực nước biển tăng thêm tới 13cm. Sản lượng lương thực toàn cầu có nguy cơ giảm tới 14% vào năm 2050 nếu không có biện pháp thích ứng hiệu quả.

Sức khỏe con người, nguồn nước, thiên nhiên, đô thị, cơ sở hạ tầng và nền kinh tế cũng có thể chịu thiệt hại nghiêm trọng, trong đó một số tổn thất không thể đảo ngược. Nhiều cộng đồng có thể buộc phải di dời hoặc thay đổi sinh kế.

Giám đốc điều hành UNEP Inger Andersen cho rằng những đợt nắng nóng cực đoan phá kỷ lục, làm trầm trọng thêm cháy rừng và hạn hán trong mùa hè ở Bắc bán cầu, cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đang “đến nhanh hơn, mạnh hơn và kéo dài hơn”.

“Mỗi phần nhỏ của 1°C tránh được, mỗi năm rút ngắn thời gian vượt ngưỡng và mỗi hành động thích ứng đều sẽ cứu sống con người, bảo vệ hệ sinh thái và giảm thiệt hại kinh tế”, bà nói.

Báo cáo cũng dẫn các nghiên cứu trước đó cho thấy để giới hạn mức nóng lên khoảng 1,8°C, lượng phát thải toàn cầu phải giảm một nửa vào năm 2035.

Với các chính sách quốc gia hiện nay, thế giới được dự báo nóng lên ít nhất 2,3°C. Tuy nhiên, mức tăng vẫn có thể được giữ dưới 2°C nếu các nước thực hiện đầy đủ cam kết phát thải ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ.

Con đường giảm thiệt hại

Khi mục tiêu không vượt 1,5°C không còn khả thi, UNEP cho rằng lựa chọn tốt nhất hiện nay là theo lộ trình “vượt ngưỡng, đạt đỉnh rồi giảm”. Theo đó, nhiệt độ có thể tạm thời vượt 1,5°C, nhưng mức vượt cần được giữ thấp và trong thời gian ngắn nhất có thể, trước khi giảm trở lại.

Báo cáo chỉ ra rằng nhiệt độ trung bình toàn cầu vẫn có thể trở về mức 1,5°C trong thế kỷ này nếu đỉnh nóng lên được giữ dưới khoảng 1,8°C. Để làm được điều đó, thế giới cần cắt giảm khí nhà kính ngay lập tức và liên tục, đồng thời loại bỏ CO₂ khỏi khí quyển.

Mục tiêu phát thải ròng bằng 0 được UNEP gọi là “cột mốc thiết yếu không thể bỏ qua”. Các giải pháp hấp thụ CO₂, như mở rộng diện tích rừng, phải được thực hiện song song chứ không thể thay thế việc giảm mạnh ô nhiễm từ nhiên liệu hóa thạch.

Một trong những biện pháp có thể tạo tác động nhanh là giảm khí methane. Loại khí nhà kính này gây ra khoảng 0,5°C mức nóng lên hiện nay nhưng tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO₂. Việc hạn chế phát thải từ ngành dầu khí, rác thải thực phẩm và bãi chôn lấp vì vậy có thể giúp giảm tốc độ tăng nhiệt.

Năng lượng tái tạo cũng giữ vai trò quan trọng. Năm 2025, các nguồn tái tạo tạo ra gần 34% điện năng toàn cầu. UNEP cho rằng tỷ lệ này cần tăng lên 60 - 70% vào năm 2030 để phù hợp với kịch bản vượt ngưỡng hạn chế.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi đang gặp trở ngại. Báo cáo riêng của Ủy ban Chuyển đổi Năng lượng (ETC) cho biết khoảng 1.900 tỷ euro được đầu tư vào năng lượng sạch mỗi năm, nhưng nguồn cung mới chỉ đáp ứng khoảng 40% mức tăng nhu cầu năng lượng.

Nhu cầu điện cho điều hòa tăng trong các đợt nắng nóng, trong khi sự bùng nổ của AI tạo thêm sức ép lên hệ thống điện. Các trung tâm dữ liệu tiêu thụ nhiều hơn 17% điện trong năm 2025, chiếm khoảng 1,5 - 2% tổng điện năng toàn cầu và dự kiến mức sử dụng sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030.

Lưới điện quá tải cũng khiến nhiều dự án năng lượng tái tạo chưa thể hòa mạng. Khoảng 375 GW công suất tái tạo đang chờ kết nối tại châu Âu, trong khi con số tại Mỹ lên tới 2.300 GW. Vì vậy, phát thải toàn cầu mới chỉ chững lại thay vì giảm.

Bên cạnh mở rộng năng lượng sạch, UNEP kêu gọi nâng cấp lưới điện, tăng khả năng lưu trữ năng lượng, cải thiện hiệu suất sử dụng điện và điện hóa hệ thống sưởi, làm mát. Các nước cũng cần chuyển vốn khỏi cơ sở hạ tầng phát thải cao sang những giải pháp carbon thấp.

Giáo sư Debra Roberts, đồng tác giả báo cáo, cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn mà “luật chơi đã thay đổi”. Ngoài giảm phát thải và loại bỏ CO₂, các quốc gia cần thích ứng mạnh mẽ hơn để bảo vệ cơ sở hạ tầng và sinh kế.