Iran đang chặn 'yết hầu dầu mỏ' Hormuz bằng cách nào?

Iran trên thực tế đã áp đặt một dạng phong tỏa đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vốn vận chuyển khoảng 1/5 sản lượng dầu toàn cầu, nhằm đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.

Tổng thống Trump tuyên bố sẽ mở lại tuyến đường này “bằng mọi giá”, song đây là nhiệm vụ không dễ dàng. Eo biển có đặc điểm hẹp và nông, buộc tàu thuyền phải di chuyển qua những hành lang chật hẹp - điều kiện thuận lợi cho các chiến thuật tác chiến phi đối xứng của Iran.

Thế phong tỏa này mang lại cho Tehran đòn bẩy chiến lược đáng kể, gây sức ép kinh tế lên Mỹ và các đồng minh ngay cả khi Iran đang hứng chịu các đòn tấn công dữ dội. Trong khi đó, việc gần như “khóa chặt” eo Hormuz, cùng làn sóng tấn công vào hạ tầng dầu khí tại Vịnh Ba Tư, đang tạo ra những chấn động lan rộng đối với kinh tế toàn cầu.

Quân đội Iran hiện nắm lợi thế chiến lược tại Vịnh Ba Tư và eo Hormuz, với khả năng đe dọa hoạt động hàng hải, ngay cả khi phần lớn lực lượng hải quân đã bị Mỹ và Israel phá hủy trong các đợt không kích.

“Iran đã tính toán rất kỹ về cách tận dụng địa lý để phục vụ lợi ích của mình” , bà Caitlin Talmadge, giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), chuyên nghiên cứu về an ninh khu vực Vịnh, nhận định.

Kể từ khi chiến sự bùng phát, ít nhất 17 tàu chở hàng và tàu chở dầu đã bị tấn công tại Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz, trong đó Iran thừa nhận đứng sau một số vụ. Tehran đồng thời triển khai nhiều loại tên lửa và máy bay không người lái nhằm gia tăng sức ép lên các tuyến vận tải biển.

Theo các quan chức Mỹ, Iran cũng đã bắt đầu rải thủy lôi tại eo Hormuz, với kho dự trữ ước tính hơn 5.000 quả. Trong điều kiện eo biển hẹp và nông, tàu thuyền buộc phải di chuyển sát bờ biển núi đá của Iran, tạo lợi thế rõ rệt cho các chiến thuật tác chiến phi đối xứng - sử dụng vũ khí nhỏ, phân tán và khó bị vô hiệu hóa hoàn toàn.

Luồng hàng hải chật hẹp khiến khả năng cơ động bị hạn chế, trong khi độ sâu tại điểm hẹp nhất chỉ khoảng 60 mét - đủ để triển khai các bãi thủy lôi. Tuy nhiên, việc rải mìn cũng tiềm ẩn rủi ro cho chính Iran, khi có thể cản trở hoạt động xuất khẩu dầu - nguồn thu quan trọng của nước này.

Chi phí bảo hiểm cho tàu qua eo Hormuz đã tăng vọt chỉ sau một số vụ tấn công, khiến việc lưu thông trở nên đắt đỏ đến mức khó khả thi. Dù Tổng thống Trump đề xuất Mỹ có thể hỗ trợ bảo hiểm, nhiều chuyên gia vẫn hoài nghi, với ước tính chi phí có thể vượt 300 tỷ USD.

Đáng chú ý, Iran vẫn duy trì xuất khẩu dầu qua eo Hormuz, cho phép tàu của mình đi qua trong khi đe dọa hoặc tấn công tàu nước khác - cho thấy cách tiếp cận mang tính chọn lọc trong kiểm soát tuyến hàng hải này.

Mỹ có những lựa chọn nào?

Để mở lại eo Hormuz bằng biện pháp quân sự, bước đi đầu tiên là làm suy giảm năng lực tấn công tàu thuyền của Iran. Tuy nhiên, hàng nghìn cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào các mục tiêu quân sự Iran đến nay vẫn chưa thể loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa, và việc phát hiện, phá hủy toàn bộ các điểm triển khai vũ khí là vô cùng khó khăn.

Tổng thống Trump đã đề xuất phương án hộ tống tàu chở dầu thương mại qua eo biển. Theo ông Mark F. Cancian, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), kế hoạch này sẽ bao gồm tàu chiến hộ tống, lực lượng rà phá thủy lôi và máy bay làm nhiệm vụ đánh chặn UAV cũng như tấn công các trận địa tên lửa ven bờ.

Lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ đang được điều động tới khu vực, với khả năng tham gia các chiến dịch trên bộ như đột kích hoặc triển khai hệ thống phòng không bảo vệ các đoàn tàu.

Dù vậy, giới chuyên gia cảnh báo đây là bài toán đặc biệt khó. Trung tướng S. Clinton Hinote, cựu chiến lược gia không quân Mỹ tại Trung Đông, nhận định việc đảm bảo an toàn hoàn toàn cho eo Hormuz bằng biện pháp quân sự gần như là bất khả thi. Theo ông, để làm được điều đó cần kiểm soát phần lãnh thổ Iran dọc theo eo biển - một kịch bản đòi hỏi lực lượng bộ binh quy mô lớn.

“Nếu không, giải pháp lâu dài duy nhất vẫn là con đường ngoại giao”, ông Hinote nhấn mạnh.

Giá năng lượng toàn cầu bị tác động ra sao?

Cuộc xung đột tại Trung Đông đã đẩy giá dầu và khí đốt tăng vọt. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cuộc chiến đã gây ra “cú gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu”.

Tại Mỹ, giá xăng đã tăng khoảng 20%. Ở châu Âu, giá khí đốt tăng hơn 43%, trong khi giá dầu diesel tăng gấp đôi. Châu Á - khu vực tiếp nhận khoảng 70% lượng dầu thô vận chuyển qua eo Hormuz - chịu tác động nặng nề nhất từ cú sốc nguồn cung, buộc một số quốc gia như Pakistan phải áp dụng tuần làm việc 4 ngày để tiết kiệm nhiên liệu.

Để ứng phó, 32 quốc gia thành viên IEA đã nhất trí xả 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược - mức cao nhất từ trước tới nay. Tuy nhiên, động thái này không đủ để hạ nhiệt thị trường: giá dầu Brent có thời điểm tăng trở lại trên 100 USD/thùng vào thứ Năm, cao hơn khoảng 30 USD so với trước khi xung đột nổ ra.

Giá năng lượng leo thang đang lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế thế giới, làm gia tăng áp lực lạm phát và đe dọa nhiều quốc gia.

Tổng thống Trump nhiều lần nhấn mạnh “ưu thế năng lượng” của Mỹ - quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, do dầu mỏ là hàng hóa được định giá trên thị trường toàn cầu, giá dầu thô tăng vẫn kéo theo giá xăng tại Mỹ tăng cao, bất chấp sản lượng nội địa.

Ngày 21/3, Tổng thống Trump đe dọa sẽ “xóa sổ” các nhà máy điện tại Iran nếu nước này không mở lại eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ. Sau tuyên bố này, Iran phát tín hiệu rõ ràng rằng sẽ trả đũa các đồng minh vùng Vịnh nếu hạ tầng năng lượng của họ bị tấn công.

Đến thứ Hai, khi hạn chót do chính mình đưa ra đang cận kề, ông Trump bất ngờ xuống thang, cho biết Mỹ và Iran đã bắt đầu các “cuộc trao đổi mang tính xây dựng” lần đầu tiên kể từ khi xung đột nổ ra. Tuy nhiên, phía Iran bác bỏ, khẳng định không có bất kỳ cuộc đàm phán nào về điều kiện chấm dứt chiến sự.

Tổng thống Trump sau đó cho biết sẽ gia hạn đến ngày 27/3, để ngỏ cơ hội đàm phán.

Kể từ khi chiến sự bùng phát vào cuối tháng 2, đã có tới 17 tàu bị tấn công, theo dữ liệu từ công ty phân tích hàng hải Kpler.