Hợp đồng kỳ nghỉ: Ký rồi vẫn có thể bị vô hiệu hóa

Từ những lời mời nhận quà, tham dự hội thảo miễn phí, không ít người đã ký các “hợp đồng kỳ nghỉ” trị giá hàng trăm triệu đồng với kỳ vọng được nghỉ dưỡng lâu dài hoặc chuyển nhượng để thu lợi. Chỉ đến khi quyền lợi không được thực hiện, hợp đồng không thể chuyển nhượng và tiếp tục bị yêu cầu đóng thêm tiền, nhiều người mới nhận ra mình có thể đã rơi vào một kịch bản được chuẩn bị bài bản. Đáng lo ngại, trong số những người bị thiệt hại có không ít người cao tuổi, phải sử dụng cả khoản tiền dành dụm cho những năm tháng nghỉ hưu.

Từ lời mời nhận quà đến những hợp đồng hàng trăm triệu đồng

Mô hình “sở hữu kỳ nghỉ” hay “timeshare” không phải là loại hình bị pháp luật mặc nhiên cấm. Về nguyên tắc, khách hàng trả tiền để được sử dụng một cơ sở lưu trú hoặc dịch vụ nghỉ dưỡng trong những khoảng thời gian nhất định, kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, đây là sản phẩm có cấu trúc phức tạp, giá trị lớn và thời hạn dài. Quyền lợi thực tế của khách hàng thường phụ thuộc vào nhiều điều kiện như thời gian đặt phòng, loại phòng, địa điểm nghỉ dưỡng, phí duy trì, khả năng chuyển nhượng, quyền thừa kế và trách nhiệm của doanh nghiệp khi dự án không tiếp tục hoạt động.

Thời gian gần đây, những vụ án liên quan đến hoạt động mua bán, môi giới “thẻ kỳ nghỉ”, “gói nghỉ dưỡng” được cơ quan chức năng phát hiện, xử lý đã cho thấy thủ đoạn của các đối tượng không còn dừng lại ở việc quảng cáo quá mức, mà có dấu hiệu được tổ chức thành quy trình chặt chẽ.

Khách hàng thường được mời đến hội nghị hoặc sự kiện giới thiệu sản phẩm với lý do nhận quà, dùng bữa miễn phí, quay thưởng hoặc nhận voucher du lịch. Tại đây, nhiều nhân viên liên tục tiếp cận, tư vấn và đưa ra những lời hứa hấp dẫn về quyền nghỉ dưỡng dài hạn, khả năng chuyển nhượng hợp đồng hoặc lợi nhuận trong tương lai.

Không ít trường hợp, khách hàng được thông báo rằng ưu đãi chỉ có hiệu lực trong ngày, phải quyết định ngay nếu không muốn bỏ lỡ cơ hội. Trong khi đó, hợp đồng có thể dài hàng chục trang, sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn và chứa các điều kiện mà người mua khó có thể đọc, hiểu đầy đủ trong một thời gian ngắn.

Đáng chú ý, có trường hợp lời tư vấn trực tiếp và nội dung hợp đồng không thống nhất. Khách hàng được hứa hợp đồng có thể dễ dàng chuyển nhượng, cho thuê hoặc thu hồi vốn trong thời gian ngắn, nhưng văn bản ký kết lại quy định nhiều điều kiện hạn chế, thời gian môi giới kéo dài hoặc không xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp nếu không tìm được người nhận chuyển nhượng.

Sau khi đã nộp khoản tiền ban đầu, một số người còn tiếp tục được yêu cầu đóng “phí nâng cấp”, “phí môi giới”, “phí hoàn thiện hồ sơ” hoặc mua thêm sản phẩm mới để có cơ hội lấy lại tiền. Càng mong muốn thu hồi vốn, họ càng bị cuốn sâu hơn vào vòng xoáy tài chính.

Khi một sản phẩm nghỉ dưỡng được bán chủ yếu bằng lời hứa sinh lời, bằng áp lực phải ký ngay và bằng niềm hy vọng lấy lại khoản tiền đã bỏ ra, bản chất của giao dịch cần được xem xét một cách thận trọng.

Không thể khai thác sự dễ tổn thương của người cao tuổi

Một trong những vấn đề khiến dư luận đặc biệt quan tâm là nhiều người bị thiệt hại trong các vụ việc liên quan đến “hợp đồng kỳ nghỉ” thuộc nhóm người cao tuổi.

Sau hàng chục năm lao động, khoản tiền tích lũy, lương hưu hoặc căn nhà đang ở không chỉ là tài sản, mà còn là sự bảo đảm cho cuộc sống, việc chữa bệnh và tuổi già của mỗi người. Vì vậy, hậu quả của việc mất tiền đối với người cao tuổi thường nghiêm trọng hơn rất nhiều so với giá trị được thể hiện trên hợp đồng.

Có người sử dụng toàn bộ tiền tiết kiệm để mua kỳ nghỉ vì tin rằng đây là món quà dành cho bản thân và gia đình. Có người vay thêm tiền, cầm cố tài sản hoặc tiếp tục đóng phí vì được hứa sẽ chuyển nhượng hợp đồng với giá cao. Đến khi quyền lợi không được thực hiện, họ không chỉ mất tiền mà còn rơi vào tâm trạng lo âu, mặc cảm và tự trách mình.

Nhiều người không dám kể lại sự việc với con cháu vì sợ bị trách móc. Chính tâm lý xấu hổ, tiếc khoản tiền đã bỏ ra và mong muốn “gỡ lại” có thể khiến họ tiếp tục tin vào những lời hứa mới, tiếp tục chuyển tiền và chịu thêm thiệt hại.

Người cao tuổi không phải là những người không có quyền tự quyết định tài sản. Tuy nhiên, họ có thể gặp bất lợi khi tiếp cận những sản phẩm mới, hợp đồng có nội dung phức tạp hoặc giao dịch được thực hiện trong môi trường tạo áp lực tâm lý cao.

Một người đã bước vào tuổi nghỉ hưu có thực sự cần một hợp đồng nghỉ dưỡng kéo dài 20, 30, thậm chí 40 năm hay không? Họ đã được giải thích đầy đủ về phí duy trì hằng năm, điều kiện đặt phòng, quyền chuyển nhượng, nghĩa vụ của người thừa kế và phương án xử lý khi sức khỏe không còn cho phép đi du lịch hay chưa?

Nếu những vấn đề thiết yếu này không được làm rõ, trong khi nhân viên chỉ nhấn mạnh vào quà tặng, lợi nhuận và cơ hội “chỉ có một lần”, thì hoạt động tư vấn đã không còn đặt nhu cầu thực tế của khách hàng làm trung tâm.

Kinh doanh phải hướng tới lợi ích chính đáng, bền vững và tôn trọng con người. Không thể xem tuổi già, sự thiếu thông tin hoặc tâm lý mong muốn có thêm thu nhập của người nghỉ hưu là “khoảng trống” để khai thác.

Không chỉ căn cứ vào chữ ký trên hợp đồng

Theo luật sư Hồ Minh Khánh, Hãng luật MKLaw thuộc đoàn luật sư Đà Nẵng, khi xem xét các vụ việc liên quan đến “hợp đồng kỳ nghỉ”, không thể chỉ căn cứ vào việc khách hàng đã ký tên và chuyển tiền để cho rằng giao dịch hoàn toàn tự nguyện.

Pháp luật dân sự tôn trọng quyền tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận, nhưng sự tự nguyện phải được hình thành trên cơ sở thông tin trung thực. Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định, khi một bên tham gia giao dịch do bị lừa dối thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu. Lừa dối trong giao dịch dân sự được hiểu là hành vi cố ý làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung giao dịch nên đã xác lập giao dịch đó.

Nếu hợp đồng bị tuyên vô hiệu, hậu quả được giải quyết theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015. Các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi gây thiệt hại còn có thể phải bồi thường.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng đặt ra trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, không gây nhầm lẫn; đồng thời bảo vệ người tiêu dùng trước những điều khoản hợp đồng theo mẫu có nội dung loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp hoặc hạn chế bất hợp lý quyền khiếu nại, khởi kiện.

Đặc biệt, người cao tuổi được pháp luật xác định là một trong những nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Khi giao dịch với nhóm này, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải có trách nhiệm bảo vệ phù hợp hơn, không được lợi dụng hoàn cảnh, đặc điểm thể chất, nhận thức hoặc khả năng tiếp cận thông tin của họ để xâm phạm quyền lợi.

Theo luật sư Hồ Minh Khánh, một dòng chữ in sẵn trong hợp đồng với nội dung “khách hàng đã đọc, hiểu và tự nguyện ký kết” không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp. Cần xem xét toàn bộ quá trình trước, trong và sau khi giao kết, bao gồm nội dung quảng cáo, tài liệu giới thiệu, tin nhắn, thư điện tử, bản ghi âm, ghi hình, lời tư vấn của nhân viên và cách thức doanh nghiệp thúc đẩy khách hàng thanh toán.

Nếu nhân viên tư vấn hứa bằng lời rằng hợp đồng có thể chuyển nhượng nhanh chóng, sinh lợi lớn hoặc được doanh nghiệp mua lại, nhưng các cam kết này không có căn cứ thực tế hoặc hoàn toàn khác với văn bản đã ký, đây là tình tiết quan trọng để đánh giá liệu khách hàng có bị dẫn dắt, cung cấp thông tin sai lệch hay không.

Luật sư Hồ Minh Khánh cũng lưu ý cần phân biệt rõ tranh chấp dân sự với hành vi có dấu hiệu tội phạm. Không phải mọi trường hợp doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ hợp đồng đều cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, nếu có căn cứ cho thấy ngay từ trước khi nhận tiền, người bán đã đưa ra thông tin gian dối về dự án, quyền nghỉ dưỡng, khả năng chuyển nhượng hoặc lợi nhuận nhằm làm cho khách hàng tin tưởng giao tài sản, thì hành vi có thể bị xem xét theo quy định của pháp luật hình sự.

Sự tồn tại của một bản hợp đồng không làm thay đổi bản chất của hành vi nếu hợp đồng chỉ được sử dụng như phương tiện che giấu thông tin gian dối và mục đích chiếm đoạt.

Đối với người đã ký “hợp đồng kỳ nghỉ” và nhận thấy quyền lợi có dấu hiệu bị xâm phạm, cần chủ động lưu giữ hợp đồng, phiếu thu, sao kê ngân hàng, nội dung trao đổi, tài liệu quảng cáo, thông tin nhân viên tư vấn và các bản ghi âm, ghi hình. Không nên tiếp tục chuyển tiền chỉ vì được hứa hẹn rằng đóng thêm phí sẽ được hoàn vốn hoặc chuyển nhượng hợp đồng.

Cần bịt những khoảng trống trong quản lý “sở hữu kỳ nghỉ”

Từ những vụ việc đã xảy ra, có thể thấy hoạt động kinh doanh “sở hữu kỳ nghỉ” cần được nhận diện và quản lý đầy đủ hơn.

Đây không đơn thuần là một dịch vụ lưu trú ngắn hạn. Khách hàng thường phải thanh toán số tiền lớn, trong khi thời hạn thực hiện hợp đồng có thể kéo dài hàng chục năm. Vì vậy, cần có quy định rõ ràng hơn về điều kiện kinh doanh, nghĩa vụ công khai thông tin, phí duy trì, quyền chuyển nhượng, trách nhiệm quản lý tiền của khách hàng và phương án giải quyết khi dự án dừng hoạt động.

Cũng cần nghiên cứu cơ chế cho phép người tiêu dùng có một khoảng thời gian hợp lý để suy nghĩ, xem xét lại và chấm dứt hợp đồng sau khi ký, nhất là đối với giao dịch có giá trị lớn được thực hiện tại hội thảo, sự kiện hoặc trong điều kiện khách hàng bị thúc ép quyết định ngay.

Đối với hợp đồng giao kết với người cao tuổi, việc giải thích các điều khoản quan trọng cần được thực hiện rõ ràng, dễ hiểu và có thể kiểm chứng. Những nội dung về tổng chi phí, phí thường niên, điều kiện đặt phòng, khả năng chuyển nhượng, quyền thừa kế và trách nhiệm khi không tiếp tục sử dụng phải được trình bày minh bạch, thay vì nằm rải rác trong những điều khoản dài và khó hiểu.

Bên cạnh đó, cần tăng cường cảnh báo, phổ biến kỹ năng nhận diện rủi ro cho người dân. Một sản phẩm được quảng cáo “nghỉ dưỡng trọn đời”, “chuyển nhượng lợi nhuận cao”, “cam kết mua lại” hoặc yêu cầu thanh toán ngay trong ngày luôn cần được kiểm chứng kỹ lưỡng trước khi giao tiền.

Sự phát triển của các mô hình du lịch mới là xu hướng bình thường của thị trường. Tuy nhiên, mọi hoạt động kinh doanh chỉ có thể phát triển bền vững khi được xây dựng trên nền tảng trung thực, minh bạch và tôn trọng quyền lợi khách hàng.

Một kỳ nghỉ đúng nghĩa phải mang lại niềm vui và sự thư thái. Nó không thể bắt đầu từ một buổi tư vấn đầy áp lực, được quyết định trong thời gian ngắn, rồi kết thúc bằng những khoản nợ, tài sản bị cầm cố và sự bất an kéo dài trong mỗi gia đình.

Pháp luật có thể xử lý hành vi vi phạm, tuyên bố hợp đồng vô hiệu và buộc hoàn trả tài sản. Nhưng đối với người cao tuổi, có những tổn thất rất khó bù đắp: đó là tiền dành cho chữa bệnh, là căn nhà bảo đảm cuộc sống, là niềm tin vào con người và sự bình yên trong những năm tháng cuối đời.

Bởi vậy, câu chuyện “hợp đồng kỳ nghỉ” không chỉ đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật và tăng cường quản lý. Đây còn là phép thử đối với văn hóa, trách nhiệm và đạo đức kinh doanh.Không thể lấy chữ ký của khách hàng để hợp thức hóa thông tin gian dối; càng không thể biến sự nhẹ dạ, nỗi lo tài chính và khoản tiền dưỡng già của người khác thành cơ hội tìm kiếm lợi nhuận.