Hình tượng ngựa trong điêu khắc dân gian

Trong lễ hội truyền thống, ngựa xuất hiện vừa uy nghi, vừa phóng khoáng

Ngựa trong không gian thiêng

Trong hệ thống hình tượng động vật của mỹ thuật truyền thống Việt Nam, ngựa giữ một vị trí đặc biệt và khó thay thế. Nếu rồng, phượng thuộc về thế giới siêu linh, mang tính vương quyền và thần thoại rõ rệt; nếu hổ, nghê thiên về chức năng trấn giữ, bảo vệ không gian thiêng; thì ngựa lại đứng ở một vị trí trung gian: vừa rất đời, vừa rất thiêng. Chính đặc điểm này khiến ngựa trở thành hình tượng linh hoạt, dễ đi vào không gian đình, chùa - nơi giao thoa giữa đời sống cộng đồng và tín ngưỡng.

Nền tảng sâu xa của hiện tượng ấy nằm ở tục thờ ngựa của người Việt. Theo các chuyên gia văn hóa, trong tín ngưỡng dân gian, ngựa không chỉ là con vật kéo xe hay xông pha trận mạc, mà còn là phương tiện của thần linh. Ngựa xuất hiện trong truyền thuyết Thánh Gióng, trong các nghi lễ dân gian, trong đồ thờ, đồ mã, với quan niệm “trần sao âm vậy”. Người Việt tin rằng thần linh, thánh nhân khi giáng thế hay hiển linh đều cần đến ngựa như một linh vật chuyên chở sức mạnh và mệnh lệnh siêu nhiên.

Chính vì vậy, khi đi vào điêu khắc đình làng, ngựa đã được “thiêng hóa” từ trước. Nghệ nhân không chạm ngựa như chạm một con vật thuần túy, mà như tạo hình một biểu tượng đã được cộng đồng thừa nhận. Điều này lý giải vì sao ngựa thường xuất hiện ở những vị trí mang ý nghĩa biểu trưng: trên các mảng chạm lớn, ở không gian ngoại vi, hoặc gắn với các tích truyện lịch sử - tín ngưỡng.

Điểm đáng chú ý là ở cả Bắc bộ và Huế, ngựa đều được đưa vào không gian thiêng, nhưng trong những cấu trúc kiến trúc khác nhau. Ở Bắc bộ, đó là đình làng và chùa cổ - trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng nông nghiệp. Ở Huế, đó là lăng tẩm, đình miếu gắn với vương quyền và nghi lễ triều Nguyễn. Dù khác nhau về địa giới và thiết chế, cả hai đều gặp nhau ở một điểm chung: ngựa là biểu tượng của chuyển động, hành trình và quyền lực đã được thiêng hóa.

Về mặt tạo hình, nghệ nhân dân gian cũng như nghệ nhân cung đình đều chủ trương khái quát, nhấn vào dáng thế và thần thái. Ngựa thường được đặt trong trạng thái “đang đi” hoặc “sắp đi”, ít khi đứng yên hoàn toàn. Đây không chỉ là thủ pháp nghệ thuật, mà còn là cách thể hiện quan niệm văn hóa: ngựa gắn với sự vận động, với thời gian và lịch sử, chứ không thuộc về sự tĩnh tại.

Hình tượng ngựa trên vì nóc Đình Tây Đằng (Thế kỷ 16)

Hai ngữ cảnh, một biểu tượng

Trong hệ thống đình làng Bắc bộ, hình tượng ngựa xuất hiện dày đặc, đặc biệt ở các ngôi đình tiêu biểu như Tây Đằng, Chu Quyến, Quang Húc, Hoành Sơn… Đây là những công trình lưu giữ lớp điêu khắc gỗ thế kỷ XVII-XVIII, phản ánh sinh động đời sống tinh thần và ký ức lịch sử của cộng đồng làng xã.

Ở đình Tây Đằng, ngựa xuất hiện trong các mảng chạm lớn, bố cục mở, giàu nhịp điệu. Nghệ nhân tạo hình ngựa với cổ vươn cao, thân uốn cong, chân khuỵu mạnh, hòa vào chuyển động chung của toàn cảnh. Ngựa ở đây không chỉ là phương tiện cho nhân vật, mà trở thành yếu tố tạo nhịp, dẫn dắt mắt nhìn và làm sống động không gian kiến trúc.

Đình Chu Quyến lại cho thấy một lối tiếp cận khác. Ngựa được chạm nhỏ hơn, tiết chế hơn, thường nằm trong các mảng chạm kể chuyện nhiều lớp. Ở đây, ngựa đóng vai trò kết nối các cảnh, biểu thị sự di chuyển giữa các không gian - từ làng ra ngoài, từ đời thường sang không gian lịch sử - tín ngưỡng.

Tại Quang Húc và Hoành Sơn, hình tượng ngựa mang rõ sắc thái võ. Dáng ngựa chắc, khỏe, ít chi tiết trang trí, nhấn vào khối và thế đứng. Những con ngựa này gợi liên tưởng đến hình ảnh người cưỡi ngựa ra trận, phản ánh ký ức tập thể về chiến tranh và bảo vệ làng mạc - một trải nghiệm lịch sử in đậm trong tâm thức cư dân đồng bằng Bắc bộ.

Đáng lưu ý là ngựa không chỉ hiện diện trong đình mà còn xuất hiện trong chùa cổ Bắc bộ. Tuy cùng xuất phát từ nền tảng tín ngưỡng dân gian, nhưng ngựa trong chùa thường được diễn đạt tiết chế hơn: dáng đứng ngay ngắn, thần thái trầm, phù hợp với không gian Phật giáo. Nếu ngựa trong đình mang tính kể chuyện, sinh động và gắn với cộng đồng, thì ngựa trong chùa nghiêng về vai trò hộ vệ và biểu trưng. Tuy vậy, cả hai đều gặp nhau ở tính thiêng, cho thấy ranh giới giữa đình và chùa trong văn hóa Việt không hề cứng nhắc.

Khác với Bắc bộ, hình tượng ngựa ở Huế gắn chặt với không gian nghi lễ và quyền lực nhà nước. Trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn như lăng Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Đồng Khánh, Khải Định… ngựa đá là thành tố không thể thiếu trong đội hình tượng quan hầu. Ngựa được đặt song song với voi, quan văn, quan võ, tạo thành một trật tự biểu trưng nghiêm ngặt.

Ngựa đá ở Huế thường được tạc với dáng đứng vững chãi, tỷ lệ cân xứng, ít nhấn chuyển động mạnh. Sự tĩnh tại này không phải là hạn chế biểu cảm, mà phản ánh tư duy thẩm mỹ nghi lễ: ngựa ở đây là biểu tượng của sự trung thành, bền vững và quyền lực được chính danh hóa. Trong không gian lăng tẩm, mỗi yếu tố đều phải tuân thủ trật tự, và ngựa cũng không ngoại lệ.

Trong các đình, miếu ở Huế - đặc biệt những làng gắn với hoàng tộc - hình tượng ngựa tiếp tục được chuẩn hóa theo thẩm mỹ cung đình. Ngựa không tham gia kể chuyện như ở đình Bắc bộ, mà tồn tại như một biểu tượng độc lập, mang tính nghi lễ cao. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu, vẫn có thể nhận ra cội rễ tín ngưỡng dân gian: tục thờ ngựa không mất đi, mà được nghi lễ hóa, hòa vào cấu trúc quyền lực và mỹ học vương triều.

Hình tượng ngựa trên bệ tượng Chùa Hội Hạ (Thế kỷ 17)

Vì sao không phải loài vật khác?

Có người sẽ đặt câu hỏi: Vì sao trong đình làng Việt, ngựa xuất hiện nhiều hơn một số loài vật khác? Câu trả lời nằm ở chính vị trí biểu tượng của ngựa. Ngựa không “quá cao” như rồng, cũng không “quá thấp” như các loài gia súc thông thường. Gắn bó mật thiết với con người trong lịch sử, chiến trận và nghi lễ, ngựa trở thành con vật đồng hành đặc biệt, vừa thực vừa thiêng.

Nếu đặt hình tượng ngựa trong tương quan với các linh vật quen thuộc khác của đình làng như rồng, nghê và voi, có thể thấy rõ hơn vị trí biểu tượng đặc thù của ngựa trong tư duy tạo hình truyền thống. Rồng là linh vật tối thượng, gắn với quyền uy siêu nhiên và vương quyền, thường xuất hiện như một biểu trưng khái quát, ít gắn với những câu chuyện cụ thể của làng xã. Nghê giữ vai trò trấn giữ, điều hòa không gian thiêng, đứng ở ranh giới giữa trong và ngoài, với dáng vẻ ổn định, ít biến đổi. Voi biểu trưng cho sức mạnh và quyền lực, thường gắn với chiến trận hoặc nghi lễ lớn, mang dáng vẻ nặng, tĩnh, thiên về biểu đạt uy thế hơn là chuyển động.

So với các hình tượng ấy, ngựa giữ một vị trí khác hẳn. Ngựa không đứng ngoài đời sống cộng đồng như rồng, không chỉ canh giữ như nghê, cũng không thuần biểu trưng cho quyền lực như voi. Gắn trực tiếp với con người và các hành trình lịch sử, ngựa trở thành hình tượng linh hoạt nhất trong điêu khắc đình làng: vừa thiêng, vừa đời; vừa biểu trưng, vừa kể chuyện - một “linh vật trung gian” phản ánh sinh động tâm thức và ký ức văn hóa của người Việt. Chính đặc điểm này khiến ngựa đặc biệt phù hợp với đình làng - không gian vừa thờ thần, vừa là trung tâm cộng đồng.

Có thể nói, hình tượng ngựa cho thấy một hành trình dài và liên tục trong văn hóa Việt Nam. Dù mang dáng vẻ phóng khoáng hay nghi lễ, dân gian hay cung đình, ngựa vẫn giữ vai trò biểu tượng của chuyển động, hành trình và sự bảo hộ thiêng liêng. Chính sự đa tầng ấy đã làm nên sức sống bền bỉ của ngựa trong điêu khắc đình làng Việt - một hình tượng vừa gần gũi, vừa sâu sắc trong tâm thức người Việt.