'Siêu El Nino' có xuất hiện trong năm nay?

Sau nhiều tháng duy trì trạng thái trung tính, hiện tượng ENSO đang có dấu hiệu chuyển pha rõ rệt. Các cơ quan khí tượng trong nước và quốc tế đồng loạt nâng xác suất xuất hiện El Nino, đồng thời cảnh báo nguy cơ hình thành một đợt El Nino mạnh đến rất mạnh trong thời gian tới.

El Nino có thể mạnh ngang đợt lịch sử 2015-2016

Bà Hoàng Thị Mai - Dự báo viên phòng Dự báo khí hậu, Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia cho hay, các trung tâm khí hậu trong nước và quốc tế đều nhận định khả năng rất cao hiện tượng ENSO sẽ chuyển sang pha El Nino trong giai đoạn từ tháng 6-8 với xác suất trên 90%.

Đáng lưu ý, các kết quả dự báo cập nhật gần đây cho thấy, xu thế xuất hiện El Nino mạnh đến rất mạnh đang gia tăng so với các nhận định trước đây. Trong đó, xác suất hình thành một đợt El Nino cường độ rất mạnh, tương đương sự kiện El Nino xảy ra vào năm 2015-2016, đã tăng lên khoảng 37% trong thời kỳ từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027.

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển thông tin, các trung tâm khí hậu quốc tế đều đang theo dõi rất sát khả năng El Nino hình thành trong năm nay.

Các cập nhật gần đây cho thấy xác suất El Nino xuất hiện từ khoảng đầu đến giữa mùa hè là khá cao và khả năng duy trì sang cuối năm 2026, thậm chí sang đầu năm 2027.

"Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hai vấn đề là khả năng El Nino xuất hiện và khả năng El Nino đạt cường độ rất mạnh. Khả năng xuất hiện El Nino hiện được đánh giá là cao, nhưng cường độ đỉnh của sự kiện vẫn còn bất định. Một số dự báo cho thấy xác suất El Nino mạnh đến rất mạnh có xu hướng tăng so với các bản tin trước, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định chắc chắn rằng sẽ xảy ra “siêu El Nino”", TS Trương Bá Kiên nói.

Về mặt khoa học, thuật ngữ “siêu El Nino” thường được truyền thông sử dụng để nói về các sự kiện El Nino rất mạnh, tương tự một số đợt lịch sử như 1982-1983, 1997-1998 hoặc 2015-2016. Tuy nhiên, để xác định một sự kiện có đạt ngưỡng rất mạnh hay không, cần theo dõi liên tục nhiệt độ mặt nước biển vùng Nino 3.4, độ sâu lớp nước ấm, gió tín phong, chỉ số dao động Nam, đối lưu vùng xích đạo và sự kết hợp giữa đại dương - khí quyển trong nhiều tháng.

Vì vậy, ở thời điểm hiện nay, điều có thể khẳng định là nguy cơ El Nino xuất hiện trong năm 2026 đang tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên, khả năng hình thành một đợt El Nino mạnh hoặc rất mạnh vẫn cần tiếp tục được theo dõi, chưa đủ cơ sở để khẳng định chắc chắn sẽ xuất hiện một "siêu El Nino".

"Điều quan trọng hơn là các ngành nhạy cảm như nông nghiệp, tài nguyên nước, năng lượng, y tế, đô thị và phòng chống thiên tai cần chuẩn bị kịch bản ứng phó ngay từ bây giờ", TS Kiên cảnh báo.

Tác động của El Nino tới thời tiết Việt Nam

Cũng theo TS Trương Bá Kiên, nếu El Nino hình thành hoặc duy trì trong năm nay, nước ta có thể chịu tác động rõ ở một số nhóm rủi ro chính.

Thứ nhất là nắng nóng. Trong các pha El Nino, nền nhiệt ở Việt Nam thường có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm, số ngày nắng nóng có thể tăng, các đợt nắng nóng có thể gay gắt hơn, đặc biệt ở Bắc Bộ và Trung Bộ trong mùa hè.

Thứ hai là thiếu hụt mưa và hạn hán. El Nino thường làm thay đổi phân bố mưa theo mùa, khiến một số khu vực có nguy cơ thiếu hụt mưa. Tác động này thường rõ hơn ở Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, nhất là từ cuối năm 2026 sang đầu năm 2027 nếu El Nino duy trì hoặc mạnh lên đúng vào mùa khô.

Thứ ba là nguồn nước. Khi mưa thiếu hụt, dòng chảy trên các sông suối giảm, mực nước hồ chứa thủy lợi, thủy điện bị ảnh hưởng, nguy cơ thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và phát điện tăng lên. Riêng đồng bằng sông Cửu Long, rủi ro xâm nhập mặn có thể gia tăng nếu lượng nước từ thượng nguồn sông Mê Kông về thấp, kết hợp triều cường và nền mực nước biển cao hơn.

"Tuy nhiên, El Nino không có nghĩa là mọi nơi đều khô hạn và cũng không có nghĩa là không còn mưa lớn. Ngay trong các năm El Nino, miền Bắc vẫn có thể xuất hiện mưa dông mạnh, lốc, sét, mưa đá hoặc mưa lớn cục bộ nếu có điều kiện bất ổn định khí quyển, rãnh thấp, hội tụ gió hoặc nhiễu động gió mùa. Vì vậy, tác động của El Nino cần được hiểu là làm thay đổi xác suất rủi ro theo mùa, không quyết định tuyệt đối từng hiện tượng thời tiết cụ thể", TS Trương Bá Kiên thông tin.

Năm 2026 chịu ảnh hưởng rõ của El Nino. Số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông khả năng thấp hơn trung bình hoặc thấp hơn một số năm gần đây. Đây là tín hiệu thường thấy trong nhiều năm El Nino. Tuy nhiên, số lượng bão ít hơn không đồng nghĩa với rủi ro thiên tai thấp hơn.

Điều đáng lo ngại là trong các năm chịu tác động của El Nino, bão có thể xuất hiện muộn hơn, phân bố không đều theo thời gian, quỹ đạo phức tạp hơn hoặc có những cơn đạt cường độ rất mạnh trong điều kiện đại dương - khí quyển thuận lợi. Chỉ cần một cơn bão mạnh, di chuyển bất thường hoặc đổ bộ vào khu vực có mức độ phơi bày cao cũng có thể gây thiệt hại rất lớn.

Ngoài ra, các đợt mưa lớn cực đoan, dải hội tụ nhiệt đới, nhiễu động gió mùa, hoàn lưu sau bão hoặc mưa lớn cục bộ do đối lưu mạnh cũng có thể gây lũ quét, sạt lở đất, ngập úng đô thị và thiệt hại nặng nề.

"Vì vậy, có thể nhận định rằng mùa bão năm 2026 có thể không quá nhiều về số lượng, nhưng cần đặc biệt cảnh giác với các cơn bão mạnh, bão có quỹ đạo bất thường, mưa lớn sau bão và các tổ hợp thiên tai liên hoàn. Công tác dự báo, cảnh báo và chuẩn bị ứng phó không được giảm nhẹ chỉ vì số lượng bão được dự báo thấp hơn", TS Kiên lưu ý.

Trên quy mô toàn cầu, nhiều nghiên cứu cho thấy, biến đổi khí hậu có xu hướng làm gia tăng cường độ mưa cực đoan và làm tăng tỷ lệ các xoáy thuận nhiệt đới mạnh trong một số khu vực, dù tổng số lượng bão có thể không tăng hoặc thậm chí giảm. Cơ chế vật lý khá rõ rằng, khi khí quyển ấm hơn có thể giữ nhiều hơi nước hơn, đại dương ấm hơn cung cấp nhiều năng lượng hơn cho các hệ thống thời tiết mạnh. Từ đó làm gia tăng khả năng xuất hiện mưa lớn cực đoan và bão cường độ cao khi điều kiện động lực thuận lợi.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, không nên hiểu một cách đơn giản rằng, năm nào cũng sẽ “ít bão hơn nhưng bão mạnh hơn”. Hoạt động bão còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nhiệt độ mặt biển, độ đứt gió thẳng đứng, độ ẩm tầng trung, dao động nội mùa, ENSO, vị trí áp cao cận nhiệt đới và các hình thế khu vực. Vì vậy, xu thế dài hạn và diễn biến từng năm có thể khác nhau.

Đối với Việt Nam, điều đáng chú ý là rủi ro không chỉ nằm ở số lượng bão. Một cơn bão mạnh hơn, mưa lớn hơn, di chuyển chậm hơn hoặc có quỹ đạo phức tạp hơn có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với nhiều cơn bão yếu. Bên cạnh đó, mưa cực đoan sau bão, mưa lớn do hoàn lưu bão kết hợp địa hình, hoặc mưa lớn cục bộ trong đô thị cũng đang trở thành vấn đề rất đáng lo ngại.

Do đó, trong quản lý rủi ro thiên tai, chúng ta cần chuyển từ tư duy đếm số cơn bão sang đánh giá rủi ro tổng hợp: cường độ bão, lượng mưa, quỹ đạo, thời điểm đổ bộ, khu vực chịu ảnh hưởng, mức độ phơi bày của dân cư - hạ tầng và khả năng chống chịu của địa phương.

Ngoài ra, theo Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia, trong điều kiện El Nino, ở hầu hết các vùng của Việt Nam, nhiệt độ các tháng có xu thế cao hơn trung bình. Nắng nóng có thể xuất hiện nhiều hơn và gay gắt hơn, khả năng xuất hiện nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối. Hoạt động của bão, áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều nhưng tiềm ẩn khả năng có những tính chất dị thường hơn, cả về cường độ và quỹ đạo.

Điều đáng lưu ý, El Nino thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức phổ biến từ 25 đến 50%. Vì thế, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt, trong các tháng mùa khô năm 2026.

Ngoài ra, cần đề phòng tình trạng ít mưa dẫn đến tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong những tháng đầu năm 2027 trên phạm vi toàn quốc. Trước đó, tác động của El Nino đã gây ra các đợt hạn mặn kỷ lục ở khu vực phía Nam vào năm 2015-2016 và 2019-2020.

"El Nino" là từ được dùng để chỉ hiện tượng nóng lên dị thường của lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương, kéo dài 8 - 12 tháng, hoặc lâu hơn, thường xuất hiện 3 - 4 năm một lần, nhưng cũng có khi dày hơn hoặc thưa hơn.

Còn La Nina là hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở khu vực nói trên lạnh đi dị thường, xảy ra với chu kỳ tương tự hoặc thưa hơn El Nino.

"Siêu El Nino" thường được dùng để chỉ hiện tượng El Nino cường độ rất mạnh, khi nhiệt độ bề mặt biển cao hơn trung bình dài hạn từ 2°C trở lên trong thời gian đủ dài.