Gỡ “điểm nghẽn” quy định độ tuổi để tăng nguồn tạng ghép

Đề xuất sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác của Bộ Y tế được kỳ vọng sẽ tháo gỡ rào cản về độ tuổi, mở rộng nguồn tạng hiến và tăng cơ hội sống cho nhiều bệnh nhân.

Tồn tại những bất cập

Sau gần hai thập kỷ thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đã tạo nền tảng pháp lý cho hoạt động hiến, ghép tạng. Đến nay, cả nước đã thực hiện 10.878 ca ghép mô, bộ phận cơ thể người, đồng thời hình thành mạng lưới 34 cơ sở y tế đủ năng lực ghép tạng. Trong đó, riêng Bệnh viện Nhi trung ương, sau hơn 20 năm triển khai kỹ thuật ghép gan, bệnh viện đã làm chủ nhiều kỹ thuật chuyên sâu và thực hiện thành công 100 ca ghép gan cho trẻ em.

Theo các chuyên gia, ghép gan trẻ em là kỹ thuật đặc biệt phức tạp do cơ thể trẻ chưa phát triển hoàn thiện, mạch máu nhỏ, dễ tổn thương và chỉ có thể ghép phần gan có kích thước, trọng lượng, cấu trúc mạch máu phù hợp. Bên cạnh đó, nguồn tạng hiến như: Tim, thận và nhiều cơ quan khác có kích thước phù hợp cũng xảy ra, đặc biệt ở trẻ có thể trạng nhỏ. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất hiện nay vẫn là thiếu nguồn tạng hiến tương thích, mà điều này đến từ bất cập của quy định pháp luật.

Cụ thể, Điều 5 của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác quy định: Chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, mới được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết.

Nhiều trường hợp gia đình có nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể của thành viên dưới 18 tuổi bị chết não song không thể thực hiện do quy định pháp luật chưa cho phép. Quy định này đã tạo rào cản lớn đối với việc mở rộng nguồn tạng hiến. Trong khi đó, nhu cầu ghép tạng ở trẻ em ngày càng gia tăng. Thực tế, tại Bệnh viện Nhi trung ương, đến cuối tháng 5-2026, bệnh viện còn 65 bệnh nhi chờ ghép gan, trong đó có 25 trường hợp cần ghép sớm.

Hoàn thiện hành lang pháp lý

Về mặt y học, mô và bộ phận cơ thể của người hiến dưới 18 tuổi chết não phù hợp hơn để ghép cho trẻ em nhờ có sự tương đồng về nhân trắc học và kích thước so với tạng của người trưởng thành. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả ghép, giảm thời gian, chi phí chăm sóc và phục hồi. Từ thực tiễn đó, Bộ Y tế đề xuất sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác theo hướng cho phép người dưới 18 tuổi được hiến mô, bộ phận cơ thể hoặc hiến xác sau khi chết, nếu có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật.

Chia sẻ về vấn đề này, luật sư Nguyễn Văn Kiên, Công ty Luật TNHH Ân Quang (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho biết, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác yêu cầu, người dưới 18 tuổi chỉ được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác sau khi chết, khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật là phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự về quyền nhân thân.

“Người chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực hành vi dân sự nên các quyết định liên quan quyền nhân thân phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Quy định rõ hình thức đồng ý bằng văn bản sẽ góp phần bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên”, luật sư Nguyễn Văn Kiên bày tỏ.

Theo các chuyên gia ghép tạng, để mở rộng nguồn tạng ghép, cần sớm sửa đổi quy định hiện hành về độ tuổi người hiến. Theo TS, bác sĩ Nguyễn Công Hựu, Giám đốc Bệnh viện E, hiện nay, các bác sĩ vẫn có thể ghép tạng của người lớn cho trẻ em, song kỹ thuật rất phức tạp do sự khác biệt về kích thước cơ thể và cấu trúc giải phẫu. Trong khi đó, pháp luật chưa cho phép lấy tạng từ người chết não dưới 18 tuổi để ghép cho trẻ em, khiến nhiều cơ hội cứu sống bệnh nhi bị bỏ lỡ. Vì vậy, việc sửa đổi là cần thiết nhằm tháo gỡ những bất cập trong thực tiễn ghép tạng. TS, bác sĩ Nguyễn Công Hựu cũng nhấn mạnh, việc sửa đổi chính sách cần được nghiên cứu thận trọng trên cơ sở pháp luật nhằm ngăn ngừa nguy cơ trục lợi, mua bán tạng, đặc biệt đối với trẻ em.

Đồng quan điểm, PGS.TS Đồng Văn Hệ, Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng quốc gia cho biết, Việt Nam hiện chưa cho phép trẻ em chết não hoặc chết tim hiến tạng. Thời gian gần đây, trung tâm liên tục tiếp nhận các cuộc gọi liên quan tới các bệnh nhi cần ghép tim. Tuy nhiên, tim của người trưởng thành lại quá lớn nên không thể ghép cho trẻ nhỏ. Vì vậy, để hoạt động hiến, ghép tạng phù hợp với thực tiễn, cần sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực của hệ thống y tế.

Có thể thấy, việc tháo gỡ rào cản về độ tuổi nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý là phù hợp với đòi hỏi từ thực tiễn và sự phát triển của y học. Khi được thực hiện cùng các cơ chế kiểm soát chặt chẽ, quy định mới sẽ góp phần mở rộng cơ hội ghép tạng, mang lại cơ hội sống cho nhiều người hơn, trong đó có không ít trẻ em.