Giữa thị trường đồ chơi Trung thu ngày càng phong phú, ông Nguyễn Văn Tý ở thôn Bá Dương Nội (xã Ô Diên, thành phố Hà Nội) vẫn miệt mài làm những ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy, đèn kéo quân… bằng những nguyên liệu giản dị, góp phần gìn giữ một nét văn hóa dân gian của cha ông.
Những ngày cận Tết Trung thu, căn nhà nhỏ của ông Nguyễn Văn Tý ở xóm 2 (cụm 5, thôn Bá Dương Nội, xã Ô Diên) trở nên chật chội hơn bởi những thanh tre, giấy màu, keo dán cùng nhiều món đồ chơi truyền thống đã hoàn thành. Ông Tý hiện là người duy nhất ở địa phương còn giữ nghề làm đồ chơi Trung thu dân gian.Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, mâm cỗ Trung thu không chỉ có bánh nướng, bánh dẻo, mâm ngũ quả mà còn gắn với đèn ông sao, ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy… Trẻ nhỏ rước đèn, quây quần bên mâm cỗ dưới ánh trăng, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt của Tết Trung thu truyền thống.Món đồ chơi dân gian truyền thống như ông tiến sĩ giấy được gửi gắm ước mong con trẻ chăm ngoan, học hành tiến bộ, những món đồ chơi dân gian với cách tạo hình gần gũi cũng giúp trẻ em làm quen với màu sắc, hình khối và những câu chuyện văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.Từ niềm yêu thích những món đồ chơi ấy, ông Tý bắt đầu học cách làm từ khi còn nhỏ. Ông chia sẻ: “Từ nhỏ, tôi đã mê mẩn những chú rối, tiến sĩ giấy… được mẹ, được bà mua cho mỗi độ Tết Trung thu".Từ bàn tay khéo kéo, tỉ mỉ, ông Tý vót từng tấm lứa, uốn hình tạo khung cho các món đồ chơi truyền thống."Từ niềm yêu thích đó, lớn thêm một chút, tôi quan sát những món đồ chơi và tự tìm nguyên liệu sẵn có ở quê để làm. Khoảng những năm 1983-1984, tôi đã làm đồ chơi Trung thu truyền thống cho vợ mang bán tại các chợ, cũng kiếm được tiền”. - ông Tý chia sẻ.Về sau này, đồ chơi trẻ em ngày càng phong phú, trong đó có nhiều sản phẩm nhập ngoại. Đồ chơi truyền thống vì thế gặp khó khăn trong việc cạnh tranh, người mua thưa dần. Ông Tý cũng đã có một thời gian dài phải ngừng làm nghề.Sau quãng thời gian ngừng nghỉ, những năm gần đây, nhận thấy đồ chơi dân gian vừa có giá trị giải trí, vừa mang ý nghĩa giáo dục và là một phần văn hóa được cha ông truyền lại, ông quyết định trở lại với nghề. Khoảng một tháng trước Trung thu, ông bắt đầu tìm nguyên liệu, chuẩn bị dụng cụ và miệt mài làm hàng.Để làm một ông tiến sĩ giấy, ông Tý phải lấy đất thó ngoài đồng về nặn khuôn mặt, phơi khô rồi sơn màu, vẽ mắt, mũi, miệng. Phần thân được tạo từ tre, nứa vót nhẵn, sau đó dán giấy màu, làm áo trạng nguyên, hoa cài mũ, thẻ bài, cờ quạt và nhiều chi tiết trang trí.“Mỗi món đồ chơi đều phải làm rất tỉ mỉ, mất nhiều công. Khuôn mặt ông tiến sĩ phải tươi tắn, hiền hậu, có hồn”, ông Tý nói.Với ông đánh gậy, công đoạn tạo hình cũng đòi hỏi sự khéo léo. Trước đây, ông sử dụng thân cây lau, cây muồng thanh để luồn dây và que điều khiển, nhưng nay những loại cây này khó tìm nên ông tận dụng ống hút nhựa.Món đồ chơi ông đánh gậy được làm tỉ mỉ, trau truốt.Để đưa đồ chơi truyền thống đến gần hơn với người trẻ, ông Tý thường xuyên đăng hình ảnh, video quá trình làm nghề lên Facebook. Ông cũng mong muốn được hướng dẫn trẻ em trải nghiệm làm đồ chơi dân gian Trung thu truyên thống.Hiện tại, một ông tiến sĩ giấy có giá 100.000 đồng, ông đánh gậy 50.000 đồng, đèn kéo quân nhỏ dài khoảng 30cm có giá 300.000 đồnGiữa vô vàn món đồ chơi hiện đại, những sản phẩm làm từ tre, giấy, đất thó vẫn tìm được chỗ đứng riêng. Với ông Tý, mỗi món đồ chơi hoàn thành không chỉ là một sản phẩm, mà còn là cách lưu giữ ký ức Trung thu và trao lại cho thế hệ sau một nét đẹp văn hóa dân gian của người Việt.
