Điện than cản trở nỗ lực 'giành lại bầu trời xanh' của Trung Quốc

Hơn 10 năm trước, không khí tại nhiều thành phố của Trung Quốc nằm trong nhóm ô nhiễm nhất thế giới. Lớp sương mù ô nhiễm dày đặc trở thành một phần cuộc sống hằng ngày với hàng trăm triệu người dân, đạt đỉnh vào năm 2013 trong sự kiện được gọi là “tận thế không khí”.

Trung Quốc sau đó phát động phát động chiến dịch “giành lại bầu trời xanh” quy mô lớn và nhằm kiểm soát khí thải công nghiệp, hạn chế phương tiện giao thông, thay thế sưởi ấm bằng than, đồng thời áp dụng các chỉ tiêu môi trường bắt buộc đối với chính quyền địa phương. Những biện pháp quyết liệt mang đến thành quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng không khí.

Tuy nhiên, “bầu trời xanh” của Trung Quốc hiện nay đối mặt nguy cơ ô nhiễm gia tăng trở lại tại nhiều thành phố phía bắc do phụ thuộc vào điện than và điều kiện thời tiết bất lợi.

Theo Financial Times, dữ liệu từ năm 2000 đến nay cho thấy nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Trung Quốc đã giảm gần 60% so với đỉnh ô nhiễm năm 2013. Nhờ đó, tỷ lệ nhập viện liên quan đến ô nhiễm không khí giảm khoảng 30%.

Đến cuối năm 2025, nồng độ PM2.5 trung bình của Trung Quốc xuống dưới mục tiêu quốc gia 30 microgam/m³ đặt ra cho năm 2030. Tuy nhiên, mức này vẫn cao gấp khoảng sáu lần ngưỡng khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

PM2.5 là các hạt bụi siêu mịn có đường kính chỉ khoảng 2,5 micromet, chủ yếu phát sinh từ khí thải phương tiện giao thông và hoạt động công nghiệp. Kích thước cực nhỏ giúp chúng dễ xâm nhập sâu vào phổi, đi vào máu và gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể.

Tháng 3 năm nay, Trung Quốc tiếp tục siết tiêu chuẩn chất lượng không khí, đặt mục tiêu giảm nồng độ PM2.5 xuống còn 25 microgam/m³ vào năm 2035.

Phân tích của Financial Times cho thấy vào năm 2015, có 87 triệu người sống ở những khu vực đáp ứng mục tiêu ô nhiễm quốc gia hiện hành. Đến năm 2024, con số này đã tăng hơn bảy lần, lên 664 triệu người.

Dù vậy, hơn một nửa dân số nước này vẫn sinh sống tại những nơi có chất lượng không khí vượt ngưỡng an toàn, chủ yếu ở các đô thị trên 10 triệu dân.

Điện than khiến ô nhiễm tăng trở lại

Những cải thiện về chất lượng không khí trong nhiều năm qua chủ yếu đến từ các chính sách kiểm soát ô nhiễm của Bắc Kinh, đồng thời thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng lớn.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là quốc gia phát thải khí nhà kính lớn nhất thế giới do hơn một nửa sản lượng điện vẫn được tạo ra từ than đá - loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm nhiều nhất.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA), trong 5 tháng đầu năm, nồng độ PM2.5 tại sáu thành phố phía bắc Trung Quốc tăng trung bình 11%, trong khi tốc độ cải thiện ở các khu vực khác chậm lại.

Các chuyên gia cho rằng tình trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố cùng lúc, gồm thời tiết ít gió, sản lượng than tăng và nhu cầu điện lớn từ ngành công nghiệp hóa chất tiêu thụ nhiều năng lượng. Cuộc xung đột tại Trung Đông cũng khiến các nguồn năng lượng rẻ hơn như than tiếp tục được ưu tiên.

Dù vậy, khu vực miền nam Trung Quốc vẫn ghi nhận chất lượng không khí cải thiện, giúp xu hướng ô nhiễm trên phạm vi cả nước tiếp tục giảm.

“Trung Quốc đang chứng kiến tốc độ cắt giảm phát thải chậm lại trong năm nay”, ông Lauri Myllyvirta, nhà sáng lập CREA, nhận định.

Ông Myllyvirta cho rằng trong một thập kỷ qua, Trung Quốc đã thực hiện hầu hết các biện pháp dễ triển khai nhằm kiểm soát phát thải trong các ngành công nghiệp lớn. Muốn tiếp tục cải thiện, nước này sẽ phải giảm sâu hơn việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Thạch Gia Trang (tỉnh Hà Bắc) và Tế Nam (tỉnh Sơn Đông) là hai thành phố phía bắc ghi nhận mức tăng PM2.5 mạnh nhất, lần lượt 22% và 16%. Đây đều là những trung tâm công nghiệp lớn với các ngành hóa chất, dược phẩm và sản xuất công nghệ cao.

Theo ông Yanzhong Huang, chuyên gia của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Trung Quốc (CFR), việc nông dân đốt phụ phẩm nông nghiệp sau thu hoạch trong mùa xuân cũng góp phần làm ô nhiễm không khí gia tăng, dù chính quyền địa phương nhiều năm qua đã tìm cách ngăn chặn.

Năng lượng sạch tăng mạnh nhưng chưa thể thay than

Năm 2003, năng lượng tái tạo chỉ chiếm khoảng 15% sản lượng điện của Trung Quốc và gần như hoàn toàn đến từ thủy điện. Đến năm 2025, tỷ lệ này tăng lên 37%.

Động lực chính đến từ điện mặt trời, với sản lượng tăng gấp đôi so với năm 2023. Trong cùng giai đoạn, điện gió và thủy điện chỉ tăng lần lượt 28% và 14%.

Ngược lại, sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm khoảng 1% kể từ năm 2024, đánh dấu lần đầu tiên sản lượng điện than đi xuống kể từ năm 2015.

Sự suy giảm hoạt động sản xuất cũng kéo theo sản lượng thép và xi măng - hai ngành phát thải CO₂ lớn nhất Trung Quốc - giảm lần lượt 4,4% và 6,9% trong năm 2025.

Theo báo cáo New Energy Outlook 2026 của BloombergNEF, những yếu tố này có thể giúp Trung Quốc giảm 17% lượng phát thải vào năm 2030 so với mức đỉnh năm 2023. Tuy nhiên, đến năm 2050, lượng phát thải của nước này vẫn sẽ cao hơn đáng kể so với Mỹ và châu Âu hiện nay.

Financial Times chỉ ra rằng trở ngại lớn nhất trong lộ trình giảm phát thải của Trung Quốc vẫn là sự phụ thuộc vào nguồn than giá rẻ và dồi dào.

Năm 2025, các dự án nhiệt điện than mới và được khởi động lại đạt mức cao kỷ lục với tổng công suất 161 GW. Riêng công suất các nhà máy than mới đưa vào vận hành đạt 78 GW, cao hơn tổng công suất điện than ròng mà Ấn Độ bổ sung trong cả giai đoạn 2015-2024.

Theo Carbon Tracker, chỉ trong hai tháng đầu năm 2026, Trung Quốc bổ sung thêm 20 GW công suất điện than, tương đương gần một nửa công suất năng lượng tái tạo mới được đưa vào vận hành trong cùng thời gian.

Ông Huang nhận định mô hình quản lý môi trường tập trung giúp Trung Quốc có thể nhanh chóng cải thiện chất lượng không khí, song sự gia tăng ô nhiễm trở lại tại một số thành phố cũng cho thấy những thành quả đạt được vẫn rất mong manh.

(Nguồn: Financial Times)