“Chốt đơn” theo cảm hứng, người trẻ đối mặt áp lực trả nợ

Sự phát triển của thương mại điện tử khiến việc mua sắm trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người dùng có thể đặt hàng, săn mã giảm giá và thanh toán mà không cần trực tiếp sử dụng tiền mặt.

Các chương trình khuyến mại chớp nhoáng, miễn phí vận chuyển, livestream bán hàng cùng những video giới thiệu sản phẩm của KOL/KOC liên tục kích thích nhu cầu tiêu dùng. Nhiều người trẻ quyết định mua hàng vì sợ bỏ lỡ ưu đãi hoặc muốn bắt kịp xu hướng, dù món đồ chưa thực sự cần thiết.

Theo báo cáo thị trường thương mại điện tử, người Việt chi tương đương gần 1.700 tỷ đồng mỗi ngày trên bốn sàn bán lẻ trực tuyến đa ngành Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki. Trong đó, nhóm hàng làm đẹp, thời trang nữ, nhà cửa - đời sống và bách hóa - thực phẩm tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn nhất.

Quy mô chi tiêu cho thấy sức mua trực tuyến lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát tài chính cá nhân trong môi trường thanh toán ngày càng thuận tiện.

Đáng chú ý, sự tiện lợi từ các công cụ thanh toán "một chạm" (như Apple Pay, Google Pay, thẻ Visa/Mastercard lưu sẵn trên ứng dụng) cùng các phương thức thanh toán không tiền mặt làm người mua ít chú ý đến số tiền thực tế phải chi trả. Khi tiền chưa bị trừ ngay khỏi tài khoản, một số người dễ nhầm lẫn giữa khả năng vay và khả năng thanh toán, từ đó đưa ra quyết định mua sắm vượt quá ngân sách.

Nguyễn Ngọc Mai (sinh viên năm thứ ba Đại học Thương mại) chia sẻ, em từng nhiều lần mua hàng theo cảm hứng vì sợ bỏ lỡ mã giảm giá hoặc sản phẩm đang được ưa chuộng. “Chỉ cần một thao tác quét Face ID qua Apple Pay hoặc bấm xác nhận thanh toán bằng ví trả sau là đơn hàng đã được duyệt. Vì tài khoản ngân hàng chưa bị trừ tiền ngay nên em hoàn toàn không có cảm giác xót ví”, Mai nói.

Có tháng, Mai mua một món đồ đang “hot trend” chỉ vì được giảm giá 50%. Nhưng đến cuối tháng, khi tổng số tiền phải thanh toán qua ví trả sau vượt quá khoản sinh hoạt phí, nữ sinh phải vay mượn bạn bè để trả nợ đúng hạn.

Trường hợp của Mai cho thấy những khoản chi riêng lẻ có thể không lớn, nhưng khi tích tụ từ nhiều lần mua sắm, tổng nghĩa vụ thanh toán dễ vượt quá khả năng tài chính.

TS. Ngô Thị Mỹ Hạnh, giảng viên Viện Thương mại và Kinh doanh quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng, thói quen chi tiêu thiếu kiểm soát có liên quan đến sự kết hợp giữa hoạt động tiếp thị và công nghệ thanh toán số. Thanh toán không tiền mặt làm giảm cảm giác rõ ràng về số tiền đã chi, trong khi hạn mức tín dụng và dịch vụ trả sau có thể tạo tâm lý rằng người dùng có nhiều khả năng chi tiêu hơn nguồn lực thực tế.

TS Hạnh đưa ra cảnh báo, khi không kiểm soát được kế hoạch tài chính, người trẻ có thể phải chịu áp lực kiếm tiền trả nợ. Nếu khoản nợ vượt quá khả năng chi trả, việc liên tục vay mượn để bù đắp còn khiến khó khăn tài chính kéo dài.

Để hạn chế rủi ro, TS. Ngô Thị Mỹ Hạnh khuyến nghị cần chủ động lập kế hoạch chi tiêu dựa trên thu nhập thực tế, thay vì phụ thuộc vào các khoản tín dụng hoặc dịch vụ ứng trước. Việc phân biệt nhu cầu thiết yếu với mong muốn nhất thời sẽ giúp người tiêu dùng kiểm soát ngân sách tốt hơn.

Một cách đơn giản là áp dụng “quy tắc 24 giờ”. Khi thấy món đồ yêu thích trên mạng, người mua có thể đưa vào giỏ hàng nhưng chưa thanh toán ngay. Khoảng thời gian chờ giúp người mua cân nhắc lại mức độ cần thiết của sản phẩm và khả năng chi trả, thay vì quyết định trong lúc hưng phấn.

Người dùng cũng nên thường xuyên kiểm tra tổng dư nợ thẻ tín dụng, ví trả sau và các khoản thanh toán đến hạn; đồng thời đặt giới hạn chi tiêu phù hợp với thu nhập.

Mua sắm trực tuyến và thanh toán số mang lại nhiều tiện ích, nhưng sự thuận tiện không đồng nghĩa với khả năng chi trả. Khi biết kiểm soát nhu cầu, cân đối ngân sách và sử dụng tín dụng có trách nhiệm, người trẻ mới có thể tận hưởng lợi ích của nền kinh tế số mà không biến những cú “chốt đơn” nhất thời thành gánh nặng nợ nần.