Cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội chứ không nên chỉ cấm bình luận, đăng bài

Chủ nhật tuần trước, tôi sang nhà bạn mình chơi. Khi người lớn đang ngồi trò chuyện ở phòng khách, đứa con trai 13 tuổi của anh lẳng lặng thu mình ở góc sofa, mắt không rời khỏi chiếc điện thoại thông minh. Tò mò, tôi hỏi rằng cháu xem gì mà say mê vậy. Anh bạn tôi chỉ thở dài: “Nó đang lướt xem video trên TikTok và Youtube. Dạo này nghỉ hè, cứ rảnh ra là lại dán mắt vào điện thoại, nói thế nào cũng không nghe”. Anh kể thêm, nếu không có điện thoại thì cậu bé sẽ không chịu ngồi yên.

Trong vòng chưa đầy 3 phút, trên màn hình nhỏ xíu kia hiện ra “ma trận” nội dung hỗn độn với những đoạn hoạt hình ầm ĩ, cảnh review phim kinh dị, rồi livestream chơi trò bắn nhau... Cậu bé lướt qua tất cả những thứ đó với gương mặt bình thản, dường như đã quá quen thuộc với các nội dung trên.

Trong dịp khác, tôi đi thang máy chung cư. Hàng xóm dắt tay đứa con nhỏ khoảng 9 tuổi đi vào. Cô bé liên tục quấy khóc và đòi mẹ bật cho nghe đoạn nhạc chế đang nổi trên mạng, trong khi người mẹ hứa về đến nhà sẽ cho nghe. Qua cuộc đối thoại, tôi khá chắc chắn đoạn nhạc đó rất không phù hợp với lứa tuổi tiểu học.

Hiện nay, trẻ em dưới 16 tuổi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải do cha mẹ hoặc người giám hộ thực hiện. Đây cũng là những người giám sát thời gian sử dụng, nội dung và thời gian sử dụng mạng xã hội của trẻ. Tuy nhiên, các bậc phụ huynh, giống như anh bạn tôi hay cô hàng xóm kể trên - không phải lúc nào cũng có thể sát sao với những gì mà con mình đang xem, dù ai cũng biết trẻ dùng mạng sẽ tiếp xúc với những nội dung độc hại với lứa tuổi.

Kiểm soát đến đâu để ngăn tác hại của mạng xã hội với trẻ em là vấn đề cả xã hội vẫn luôn trăn trở. Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024 về quản lý sử dụng Internet được công bố gần đây đề xuất cấm người dưới 16 tuổi đăng bài, bình luận hay chia sẻ trên mạng xã hội. Trong các ý kiến bàn luận, tôi đồng tình với quan điểm: Với lứa tuổi này, cần kiểm soát triệt để bằng việc cấm luôn việc sử dụng mạng xã hội chứ không chỉ ngăn trẻ bình luận, đăng bài, vì mức độ đó chỉ giải quyết được một nửa vấn đề.

Trẻ em đang sử dụng internet quá nhiều. Theo khảo sát của UNICEF vào năm 2022, 82% trẻ 12 - 13 tuổi và 93% trẻ 14 - 15 tuổi tại Việt Nam sử dụng internet mỗi ngày, thời lượng trung bình 5 - 7 giờ. Trong khi đó, các tổ chức y tế khuyến cáo trẻ chỉ nên dùng thiết bị điện tử tối đa 2 - 3 giờ/ngày.

Không được đăng bài, bình luận, chia sẻ nhưng chỉ cần cầm điện thoại lướt mạng thôi, các em vẫn có thể thu nạp vô số nội dung độc hại. Chỉ khi hoàn toàn không tiếp cận mạng xã hội, các em mới thực sự được an toàn.

Mạng xã hội ngày nay không còn là những cuốn nhật ký mở đơn thuần để chia sẻ cảm xúc như thời kỳ đầu. Chúng là những cỗ máy thuật toán khổng lồ được thiết kế tinh vi nhằm thu hút tối đa sự chú ý của người dùng. Các tính năng như cuộn trang vô tận, thông báo liên tục hay thuật toán đề xuất nội dung dựa trên lịch sử trải nghiệm đều hướng tới mục tiêu duy nhất là giữ chân con người càng lâu càng tốt. Người trưởng thành với khả năng kiểm soát hành vi khá tốt còn liên tục rơi vào bẫy “nghiện” mạng xã hội, do đó không thể kỳ vọng trẻ dưới 16 tuổi tự biết dừng lại.

Ở lứa tuổi não bộ đang trong giai đoạn phát triển và hoàn thiện các chức năng tự khống chế, sức cám dỗ từ nguồn dopamine giá rẻ trên mạng là quá lớn. Đặc biệt, giai đoạn 12-16 tuổi được đánh giá là nguy hiểm nhất do não bộ đang phát triển mạnh về cảm xúc và hành vi. Đây cũng được ghi nhận là giai đoạn dễ hình thành nghiện nếu không phát hiện và ngăn chặn kịp thời.

Theo báo cáo “Mối liên hệ giữa thời gian sử dụng mạng xã hội và các vấn đề tâm lý ở thanh thiếu niên” của Đại học Johns Hopkins, Mỹ, những trẻ em và vị thành niên dành hơn 3 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội có nguy cơ gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần gấp đôi so với nhóm không sử dụng, đặc biệt là trầm cảm và lo âu.

Nhiều ý kiến cho rằng chỉ cần cấm trẻ bình luận hay đăng bài là đủ để ngăn chặn các rủi ro. Tuy nhiên, lập luận này đã bỏ qua một thực tế quan trọng là tác hại của việc “tiêu thụ nội dung thụ động” cũng nguy hiểm không kém hành vi “tương tác chủ động”.

Cấm trẻ em dùng mạng xã hội đang trở thành làn sóng toàn cầu. Úc là nước mở màn khi cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội từ tháng 12/2025, đồng thời quy định phạt nặng các công ty công nghệ nếu để trẻ lứa tuổi này lập tài khoản.

Tháng 3 năm nay, Indonesia cấm trẻ em dưới 16 tuổi truy cập các nền tảng rủi ro cao như TikTok, YouTube, Facebook, Instagram và Roblox. Đến tháng 7, Pháp thông qua luật cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, trở thành nước đầu tiên trong Liên minh Châu Âu làm điều này. Còn Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất quy định 15 tuổi là mức tối thiểu để dùng mạng xã hội từ tháng 6.

Tất nhiên, việc ngăn trẻ dưới 16 tuổi tiếp xúc với mạng xã hội không đồng nghĩa với việc cấm đoán trẻ tiếp cận với công nghệ hay Internet. Chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa mạng xã hội và không gian số phục vụ giáo dục, kết nối. Trẻ em hoàn toàn vẫn có thể sử dụng Internet để tìm kiếm thông tin học tập, đọc báo chí chính thống hay sử dụng các ứng dụng nhắn tin thuần túy được thiết kế riêng cho gia đình và nhà trường. Còn để giải trí, các em có thể ra ngoài để kết nối thật cùng bạn bè nhiều hơn.