2 thập kỷ xây dựng mạng lưới đường sắt cao tốc lớn nhất thế giới ở Trung Quốc

Mạng lưới đường sắt cao tốc lớn nhất thế giới là biểu tượng nổi bật cho quá trình hiện đại hóa hạ tầng, bứt phá công nghệ và tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng kết nối cao của Trung Quốc. Không chỉ là phương tiện giao thông, hệ thống này còn đóng vai trò trụ cột trong chiến lược phát triển quốc gia, đồng thời định hình lại cách thức vận hành của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Ảnh: Đường sắt Trung Quốc

Phát triển thần tốc, quy mô vượt trội

Chỉ trong khoảng 17 năm kể từ khi đưa vào vận hành tuyến cao tốc đầu tiên Bắc Kinh - Thiên Tân năm 2008, Trung Quốc đã xây dựng mạng lưới dài khoảng 50.000 km vào cuối năm 2025, chiếm hơn hai phần ba tổng chiều dài đường sắt cao tốc toàn cầu. Con số này vượt xa phần còn lại của thế giới, vốn chỉ đạt chưa tới 20.000 km, theo báo cáo High-Speed Rail Atlas 2024 của Liên minh Đường sắt Quốc tế (UIC).

Tốc độ mở rộng đặc biệt ấn tượng khi mỗi năm nước này đưa vào khai thác hàng nghìn km đường mới, thậm chí có giai đoạn bổ sung tới 5.000 km chỉ trong hai năm. Hiện còn hơn 8.600 km đang được xây dựng và hàng nghìn km khác đã được lên kế hoạch, với nhiều tuyến thiết kế đạt tốc độ tối đa 350 km/h.

Hệ thống này kết nối hàng chục đô thị lớn, từ Cáp Nhĩ Tân ở đông bắc tới Urumqi ở phía tây và xuống tận Tây Song Bản Nạp gần biên giới Myanmar, tạo nên một mạng lưới xuyên suốt toàn quốc. Với ít nhất 65 thành phố trên 1 triệu dân và nhu cầu di chuyển khổng lồ của 1,4 tỷ người, Trung Quốc có điều kiện lý tưởng để mở rộng hạ tầng ở quy mô chưa từng có.

Trong khi đó, các khu vực khác vẫn ở khoảng cách khá xa. Châu Âu – khu vực đứng thứ hai – chỉ sở hữu hơn 12.500 km đường sắt cao tốc, còn Nhật Bản, Pháp hay Tây Ban Nha đều ở quy mô vài nghìn km. Mỹ vẫn tập trung vào vận tải hàng hóa, trong khi nhiều quốc gia khác gặp hạn chế về chi phí đầu tư.

Ảnh: Wang He/Getty Images

Từ một công nghệ từng được xem là “xa xỉ phẩm” chỉ xuất hiện tại Nhật Bản và Tây Âu, đường sắt cao tốc tại Trung Quốc đã trở thành hạ tầng phổ cập. Thành công này đến từ việc tận dụng nhu cầu thị trường khổng lồ, xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh và tối ưu chi phí triển khai. Nhờ đó, nước này không chỉ mở rộng nhanh mà còn duy trì được lợi thế cạnh tranh về giá thành.

Các đoàn tàu hiện đại như Fuxing, với tốc độ tối đa 350-450 km/h, đã rút ngắn mạnh thời gian di chuyển. Những hành trình từng kéo dài hàng chục giờ nay chỉ còn vài giờ, giúp đường sắt cao tốc trở thành lựa chọn cạnh tranh trực tiếp với hàng không trên nhiều tuyến nội địa.

“Động mạch” kinh tế và lời giải giao thông bền vững

Hệ thống đường sắt cao tốc tại Trung Quốc không đơn thuần phục vụ vận tải hành khách mà còn đóng vai trò như “mạch máu” của nền kinh tế. Mạng lưới này giúp kết nối các trung tâm đô thị lớn với những khu vực kém phát triển, thúc đẩy dòng chảy của lao động, vốn và công nghệ.

Nhờ đó, các chiến lược phát triển vùng quy mô lớn, như khu vực Bắc Kinh - Thiên Tân - Hà Bắc, đồng bằng sông Dương Tử hay vùng Vịnh lớn Quảng Đông - Hong Kong - Ma Cao, được triển khai hiệu quả hơn. Khoảng cách địa lý được rút ngắn đáng kể, tạo điều kiện cho doanh nghiệp mở rộng hoạt động và thu hút đầu tư.

Hành khách chờ lên tàu tại ga đường sắt Đông Đằng Châu, thành phố Tảo Trang, tỉnh Sơn Đông, miền Đông Trung Quốc, ngày 22/2/2025. (Ảnh: Tân Hoa xã)

Tác động kinh tế của hệ thống này là rất rõ nét qua khả năng rút ngắn khoảng cách và thời gian di chuyển. Các hành trình 500 km có thể hoàn thành trong 1-2 giờ, 1.000 km trong khoảng 4 giờ, thậm chí những chuyến đi hơn 2.000 km có thể được thực hiện trong một ngày. Điều này không chỉ nâng cao hiệu suất lao động mà còn thúc đẩy du lịch nội địa và mở rộng thị trường.

Quy mô khai thác của hệ thống cũng ở mức đặc biệt lớn, với khoảng 4,28 tỷ lượt hành khách trong năm 2025, tăng hơn 6,6% so với năm trước. Công suất tối đa có thể lên tới 16 triệu lượt khách mỗi ngày, trong khi mạng lưới đã phủ sóng tới 97% các thành phố trên 500.000 dân, cho thấy mức độ tiếp cận gần như toàn diện.

So với các phương thức vận tải khác, đường sắt cao tốc nổi bật nhờ chi phí thấp hơn hàng không, độ ổn định và an toàn cao hơn đường bộ, đồng thời có khả năng vận chuyển khối lượng lớn hành khách. Đặc biệt, với vị trí nhà ga gần trung tâm và quy trình đơn giản hơn so với sân bay, tổng thời gian di chuyển thực tế được rút ngắn đáng kể.

Bên cạnh đó, hệ thống này còn mang lại lợi ích môi trường khi mức phát thải thấp hơn nhiều so với vận tải hàng không và đường bộ, góp phần hỗ trợ mục tiêu phát triển bền vững.

Không chỉ phát triển nội địa, Trung Quốc còn thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực đường sắt như tuyến Jakarta - Bandung tại Indonesia hay tuyến Trung Quốc - Lào, đồng thời xuất khẩu công nghệ và thiết bị sang nhiều thị trường châu Âu. Điều này không chỉ nâng cao vị thế của ngành công nghiệp đường sắt mà còn thúc đẩy kết nối khu vực.

Theo kế hoạch, đến năm 2030, tổng chiều dài mạng lưới đường sắt Trung Quốc có thể đạt khoảng 180.000 km, trong đó có 60.000 km đường sắt cao tốc. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống giao thông hiện đại đẳng cấp thế giới, đóng vai trò nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.