WHO cứu sống 20 triệu trẻ em châu Phi thế nào?

Phân tích mới nhất của WHO khu vực châu Phi và Liên minh Vắc xin Gavi cho thấy, ngoài 19,5 triệu ca tử vong do bệnh sởi đã được ngăn ngừa, hơn 500 triệu trẻ em ở châu Phi cũng được bảo vệ khỏi căn bệnh nguy hiểm này thông qua tiêm chủng định kỳ trong giai đoạn 2000-2024.

Giảm một nửa số ca tử vong do bệnh sởi

Những tiến bộ trong việc phòng, chống bệnh sởi đã phản ánh mức độ hiệu quả của các nỗ lực đầu tư liên tục vào chương trình tiêm chủng. Từ năm 2000, 44 quốc gia châu Phi đã đưa liều vắc xin sởi thứ hai vào chương trình tiêm chủng thường quy, giúp tăng tỷ lệ bao phủ từ 5% năm 2000 lên 55% năm 2024, cùng với đó là những chiến dịch bổ sung với 622 triệu liều. Các nỗ lực này đã giúp giảm một nửa số ca tử vong do sởi ở châu Phi, đồng thời làm giảm 40% tổng số ca mắc.

Một số quốc gia thậm chí tiến xa hơn dù châu Phi đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc bảo vệ người dân khỏi bệnh sởi. Trong các năm 2023 và 2024, 9 quốc gia báo cáo tỷ lệ mắc bệnh sởi thấp ổn định (ít hơn 5 trường hợp trên 1 triệu người). Năm 2025, Cabo Verde, Mauritius và Seychelles trở thành những quốc gia đầu tiên ở châu Phi cận Sahara đạt được trạng thái loại trừ bệnh sởi và rubella.

Tiến bộ trong chống lại những bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin

Bản phân tích cũng đánh giá tiến độ tổng thể và thách thức trong việc mở rộng phạm vi tiêm chủng phòng ngừa nhiều loại bệnh, cũng như những nỗ lực đang diễn ra để đạt được các mục tiêu của Chương trình Tiêm chủng 2030 - một chiến lược toàn cầu nhằm giảm tỷ lệ tử vong và bệnh tật do các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin, mở rộng khả năng tiếp cận vắc xin và tăng cường tiêm chủng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Các lịch tiêm chủng định kỳ hiện nay bao gồm 13 bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin, tăng từ 8 bệnh vào năm 2000. Số ca tử vong do viêm màng não đã giảm 39%, vắc xin phòng sốt rét được đưa vào sử dụng ở 25 quốc gia và ít nhất 1,9 triệu người đã được cứu sống nhờ tiêm chủng chỉ tính riêng năm 2024.

“Châu Phi đã đạt được những tiến bộ đáng kể chỉ trong chưa đầy một thế hệ, mở rộng chương trình tiêm chủng và cứu sống hàng triệu trẻ em” Tiến sĩ Mohamed Janabi, Giám đốc Khu vực châu Phi của WHO, cho biết.

Tuy nhiên, tiến độ này không đồng đều, thậm chí đang chậm lại, khiến nhiều trẻ em vẫn chưa được bảo vệ. Do đó, WHO cần nhanh chóng mở rộng chương trình tiêm chủng thường quy để không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.

Hiện nay, 47 quốc gia châu Phi cận Sahara đã cung cấp vắc xin viêm gan B như một phần của chương trình tiêm chủng định kỳ, trong đó 16 quốc gia cung cấp liều tiêm ngay sau khi sinh. Có 33 quốc gia đã triển khai vắc xin rubella và 29 quốc gia cung cấp vắc xin ngừa vi rút gây u nhú ở người (HPV).

Phân tích này đã nêu bật 24 năm tiến bộ đáng kể tại Lục địa Châu phi và là minh chứng rõ ràng cho tính hiệu quả của các chương trình tiêm chủng vắc xin đang được ưu tiên như một chính sách trọng điểm.

Tiến sĩ Sania Nishtar, Giám đốc điều hành của Liên minh Vắc xin Gavi, khẳng định vẫn còn nhiều khó khăn để có thể bảo đảm trẻ em được tiêm chủng, đặc biệt tại những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Thông qua chương trình cải cách Gavi Leap, liên minh này kỳ vọng sẽ “mở khóa” nhiều tiến bộ hơn nữa thông qua các phương pháp mới và hợp tác để xây dựng các chương trình bền vững, tự lực trong dài hạn.

Thách thức vẫn tồn tại

Phân tích của WHO và Liên minh Vắc xin Gavi đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp bằng chứng hỗ trợ xây dựng chính sách, cũng như đánh giá và hiểu rõ tác động của các khoản đầu tư hướng tới các mục tiêu của Chương trình Tiêm chủng 2030 trong khu vực.

Chương trình Tiêm chủng 2030 đặt mục tiêu đạt tỷ lệ bao phủ 90% đối với 4 loại vắc xin quan trọng: liều thứ ba của vắc xin bạch hầu, uốn ván và ho gà (DTP3); liều thứ ba của vắc xin phế cầu liên hợp (PCV3); liều thứ hai của vắc xin sởi (MCV2); liều vắc xin ngừa vi rút gây u nhú ở người (HPV).

Mặc dù hàng triệu trẻ em đang được tiêm chủng và những nỗ lực giảm số trường hợp chưa được hưởng lợi đang đạt kết quả tích cực, châu Phi vẫn chưa đạt được mục tiêu tỷ lệ bao phủ 90%. Nguyên nhân là do tỷ lệ tiêm chủng không đồng đều và số lượng lớn trẻ em khó tiếp cận nhất vẫn chưa được tiêm chủng, qua đó làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận vắc xin giữa các quốc gia.

Tăng trưởng dân số nhanh, hệ thống y tế yếu kém, thiếu sự tích hợp các chương trình tiêm chủng vào chăm sóc sức khỏe ban đầu, cũng như tác động tàn phá của biến đổi khí hậu, khủng hoảng nhân đạo và bất ổn chính trị là một số trở ngại chính để đạt được tỷ lệ tiêm chủng tối ưu.

Việc các quốc gia tiếp tục đầu tư và cam kết chính trị mạnh mẽ là yếu tố quan trọng để duy trì những thành quả đã đạt được và bảo vệ thế hệ tương lai. Tập trung vào việc xây dựng hoặc tái thiết các hệ thống tiêm chủng bền vững ở cấp địa phương là trọng tâm để giải quyết tình trạng bất bình đẳng trong tiêm chủng và duy trì tỷ lệ bao phủ ở mức không dưới 90%.

WHO, Liên minh Vắc xin Gavi và các đối tác đang hợp tác với chính phủ các quốc gia nhằm mở rộng phạm vi tiêm chủng, cũng như đẩy nhanh và mở rộng việc giới thiệu các loại vắc xin mới như vắc xin phòng sốt rét và vắc xin phòng virus HPV.