Với người Hàn Quốc, nhấc bát lên khỏi mặt bàn ăn là 'tướng bần hàn'

Trái ngược với thói quen ăn uống của người Việt Nam, Trung Quốc hay Nhật Bản, người Hàn Quốc kiêng nhấc bát lên khỏi mặt bàn khi ăn (bao gồm cả bát cơm và bát canh). Đây là một trong những nét văn hóa trên bàn ăn đặc trưng nhất của quốc gia này.

Việc người Hàn Quốc kiêng nhấc bát lên khỏi bàn khi ăn xuất phát chủ yếu từ lý do văn hóa và chất liệu đồ dùng ăn uống.

Nô tỳ, hành khất không có bàn ăn mới phải bưng bát

Trong xã hội phong kiến của đất nước này, ranh giới giữa các tầng lớp xã hội được phân chia cực kỳ nghiêm ngặt. Tầng lớp quý tộc và trung lưu thường ăn uống tại những chiếc bàn gỗ nhỏ chân thấp, được khảm xà cừ hoặc chạm khắc tinh xảo.

Mỗi thành viên trong gia đình thường có một bàn ăn riêng biệt (độc bàn). Họ ngồi xếp bằng ngay ngắn trên sàn nhà sưởi, cử chỉ ăn uống phải chậm rãi, đặt bát cố định để thể hiện phong thái ung dung, tự tại của người có tiền, có quyền.

Tầng lớp nô tỳ và người nghèo khổ không có bàn ăn riêng, thậm chí không có chỗ ngồi tử tế trong nhà. Nhiều khi họ phải ăn vội ăn vàng ở xó bếp, ngoài sân, hoặc vừa bưng bát cơm vừa đi làm việc theo lệnh của chủ. Đối với những người hành khất (ăn xin), chiếc bát sành chính là “cần câu cơm” mà họ luôn phải ôm khư khư trên tay khi đi xin ăn dọc đường.

Chính sự phân hóa này đã ăn sâu vào tiềm thức của người Hàn Quốc qua nhiều thế hệ. Việc để bát trên bàn và dùng thìa xúc cơm không chỉ đơn thuần là thói quen tiện lợi, mà nó từng là biểu tượng để khẳng định một người có xuất thân tử tế, có giáo dục và thuộc tầng lớp gia thế. Sự nghiêm khắc này được truyền lại cho đến tận ngày nay như một cách để giữ gìn gia phong và tôn trọng quy tắc ứng xử chuẩn mực.

Người Hàn Quốc xưa có câu truyền miệng đại ý: “Chỉ có kẻ ăn xin mới phải bưng bát cơm đi xin ăn, người có phúc thì bát cơm phải đặt vững trên bàn”. Họ quan niệm, “thức ăn theo người chứ người không theo thức ăn”. Do đó, bạn phải ngồi ngay ngắn, dùng thìa xúc cơm đưa lên miệng. Nếu cúi đầu xuống sát bát cơm hoặc bưng bát lên, bạn sẽ bị coi là thô lỗ, phàm phu hoặc có tướng bần hàn.

Bát kim loại nặng và nóng

Văn hóa để bát trên bàn khi ăn của người Hàn Quốc được củng cố mạnh mẽ bởi chất liệu đồ dùng ăn uống. Họ thường sử dụng những chiếc bát bằng kim loại nặng và nóng. Yếu tố vật lý và chất liệu này giải thích lý do vì sao thói quen để bát trên bàn của người Hàn Quốc không chỉ mang tính giáo điều, mà còn là một giải pháp thực tế và an toàn cho cơ thể.

Kim loại (đặc biệt là đồng thời xưa và inox/thép không gỉ thời nay) có hệ số dẫn nhiệt rất cao so với gỗ, gốm hay sứ. Khi múc cơm nóng hổi (vừa xới từ nồi áp suất) hoặc canh súp sôi sùng sục vào bát, nhiệt lượng sẽ lập tức truyền ra vỏ bát bên ngoài chỉ trong vài giây.

Nếu cố tình nhấc bát lên và áp lòng bàn tay vào để giữ như cách ăn của người Việt hay người Nhật, bạn sẽ bị bỏng rát tay ngay lập tức. Việc đặt bát cố định trên mặt bàn gỗ sẽ giúp cách ly nguồn nhiệt này với cơ thể.

Người Hàn rất ghét ăn cơm nguội hay canh nguội. Do đó, việc đặt bát trên bàn càng trở nên cực kỳ được chú trọng.

Sự lên ngôi của chiếc thìa

Chiếc thìa của người Hàn được thiết kế rất đặc biệt: Cán thìa rất dài và lòng thìa nông, dẹt. Thiết kế cán dài này giúp người ăn dù ngồi trên sàn nhà sưởi vẫn có thể dễ dàng với tới các bát canh, bát cơm đặt trên bàn mà không cần phải rướn người hay cúi gập lưng.

Lòng thìa dẹt và rộng vừa vặn để xúc một miếng cơm nhỏ rồi chan chút nước canh lên trên trước khi đưa vào miệng - một cách ăn “chuẩn vị” để cơm không bị khô.

Chính vì chiếc thìa đã gánh vác toàn bộ việc đưa cơm và nước dùng lên miệng một cách hoàn hảo, người Hàn hoàn toàn giải phóng được đôi tay khỏi việc phải nâng đỡ những chiếc bát kim loại nặng nề và nóng bỏng.

Việc khi nào dùng thìa, khi nào dùng đũa cũng được quy định rất rõ trong văn hóa ăn uống của người Hàn Quốc. Họ có quy tắc bất di bất dịch: cơm và canh phải ăn bằng thìa, thức ăn kèm phải gắp bằng đũa.

Việc dùng đũa để và cơm vào miệng như người Việt hay người Trung Quốc bị coi là thiếu lịch sự. Ngược lại, việc dùng thìa để xúc các món ăn kèm khô cũng bị xem là vụng về. Bạn phải chuyển đổi linh hoạt giữa thìa và đũa tùy thuộc vào món mình đang ăn.

Kiêng cầm thìa và đũa trên một bàn tay

Quy tắc không bao giờ được cầm cả thìa và đũa cùng một lúc trên một bàn tay là một trong những bài học vỡ lòng về phép lịch sự mà mọi trẻ em Hàn Quốc đều được cha mẹ dạy dỗ nghiêm khắc từ nhỏ.

Nếu bạn cầm cả hai dụng cụ này cùng lúc (thường là kẹp đũa vào ngón tay khi đang cầm thìa), hành động này sẽ vi phạm các tiêu chuẩn văn hóa. Trong tư duy truyền thống của người Hàn, việc cầm cả thìa và đũa cùng lúc tạo cảm giác bạn đang quá vội vàng ăn uống hoặc muốn tranh giành thức ăn. Nó gợi nhớ đến hình ảnh những kẻ phàm phu, thiếu tự chủ trước đồ ăn.

Một bữa ăn lịch sự của người có giáo dục phải diễn ra từ tốn: xúc một thìa cơm, đặt thìa xuống, cầm đũa gắp một miếng ăn kèm, rồi lại đổi ngược lại.

Mặt khác, khi bạn kẹp đũa vào tay trong lúc đang dùng thìa để húp canh hoặc xúc cơm, phần đầu đũa tự do sẽ chĩa ra ngoài, có thể vô tình chọc vào người ngồi bên cạnh trong không gian bàn ăn hẹp.

Đôi đũa dẹt kim loại của người Hàn rất dễ trượt. Nếu kẹp không chặt, nó có thể rơi thẳng vào bát canh hoặc đĩa thức ăn chung, làm bắn nước dùng ra xung quanh và gây mất vệ sinh.

Để không vi phạm lỗi này, người Hàn tuân thủ quy trình hạ - nhấc dụng cụ rất nhịp nhàng. Khi dùng thìa để ăn cơm/canh, đũa phải được đặt ngay ngắn trên mặt bàn hoặc trên chiếc gác đũa.

Khi dùng đũa để gắp thức ăn kèm, thìa phải được hạ xuống. Tuyệt đối không gác đũa hoặc thìa lên miệng bát: Hành động gác đũa ngang miệng bát cơm bị coi là điềm xấu, giống như việc cúng bái người chết. Bạn phải đặt chúng xuống bàn ăn.