Vì sao 'Sử ký Tư Mã Thiên' được xưng tụng là 'tuyệt xướng của sử gia'?

Trong kho tàng di sản văn hóa và học thuật của nhân loại, hiếm có tác phẩm nào vừa là một công trình sử học đồ sộ, vừa là một kiệt tác văn chương như “Sử ký” của Tư Mã Thiên. Trải dài qua 3.000 năm lịch sử từ thời Hoàng Đế huyền thoại cho đến thời Hán Vũ Đế, tác phẩm này không chỉ là cuốn biên niên sử khô khan ghi chép lại sự hưng vong của các triều đại.

Vượt lên trên giới hạn của thời đại, công trình gồm 130 thiên, hơn 52 vạn chữ này mang những ý nghĩa định hình sâu sắc đối với văn minh phương Đông.

Cuộc cách mạng về cách viết sử

Trước khi “Sử ký” ra đời, các tài liệu lịch sử của Trung Hoa như “Kinh Xuân thu” hay “Tả truyện” chủ yếu được viết theo biên niên thể (ghi chép sự kiện theo thứ tự thời gian, năm tháng). Phương pháp này giúp người đọc nắm bắt được mốc thời gian, nhưng lại làm cắt vụn sự kiện và làm lu mờ đi vai trò của con người trong dòng chảy lịch sử.

Tư Mã Thiên đã sáng tạo ra kỷ truyện thể (lấy nhân vật làm trung tâm để ghi chép lịch sử). Ông cấu trúc “Sử ký” thành 5 phần rất khoa học: “Bản kỷ” (chép việc các đế vương), “Biểu” (lập bảng tóm tắt sự kiện theo thời gian), “Thư” (chép về các chế độ điển chương, kinh tế, thiên văn, thủy lợi), “Thế gia” (chép việc các chư hầu, vương hầu), và “Liệt truyện” (chép về các nhân vật kiệt xuất trong xã hội).

Sự phân chia này đã tạo ra một ma trận không gian, thời gian đa chiều. Sự kiện lịch sử không còn là những con số vô hồn, mà được đan cài xung quanh số phận của con người. Cấu trúc kỷ truyện thể của Tư Mã Thiên có tính logic và khoa học cao đến mức nó đã trở thành khuôn thước mẫu mực cho toàn bộ 24 bộ chính sử (Nhị thập tứ sử) của các triều đại phong kiến Trung Hoa sau này, và ảnh hưởng sâu rộng đến cả cách viết sử của Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Điểm làm nên linh hồn của “Sử ký” chính là quan điểm viết sử của Tư Mã Thiên. Ông từng tuyên bố mục đích viết sách của mình là: “Cứu thiên nhân chi tế, thông cổ kim chi biến, thành nhất gia chi ngôn” (khảo sát ranh giới giữa Trời và người, thông suốt sự biến đổi từ xưa đến nay, để làm thành lời của một nhà).

Tư Mã Thiên không làm người chép sử bợ đỡ hoàng quyền. Trái lại, ông sử dụng nhãn quan khách quan, sắc bén và tư duy biện chứng để đánh giá lịch sử. Sự vĩ đại của ông nằm ở chỗ tôn trọng sự thật khách quan và đề cao chủ nghĩa nhân đạo.

Ông dám lên án sự tàn bạo của các bậc đế vương, đồng thời dành sự đồng cảm sâu sắc cho những kẻ thất bại vĩ đại. Điển hình là trường hợp Tây Sở Bá Vương Hạng Vũ. Dù Hạng Vũ là kẻ thất bại trước Hán Cao Tổ Lưu Bang, Tư Mã Thiên vẫn xếp nhân vật này vào phần “Bản kỷ” (phần chỉ dành cho các bậc đế vương) để tôn vinh khí phách anh hùng và tầm ảnh hưởng của ông đối với thời đại. Đối với những lãnh tụ khởi nghĩa nông dân như Trần Thắng, Ngô Quảng, ông đưa họ vào phần Thế gia (dành cho chư hầu).

Đặc biệt, “Sử Ký” của Tư Mã Thiên không chỉ có bậc vương hầu khanh tướng. Tư Mã Thiên dành phần “Liệt truyện” để viết về những con người ở tầng đáy xã hội: những thích khách, du hiệp, thương nhân, thầy bói, y bác sĩ... Điều này minh chứng cho một tư tưởng tiến bộ vượt thời đại, lịch sử không chỉ được tạo ra bởi các vị vua, mà được kiến tạo bởi quần chúng nhân dân và muôn mặt của đời sống.

Đỉnh cao của nghệ thuật văn chương cổ điển

Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn Lỗ Tấn ở thế kỷ 20 đã đánh giá “Sử ký” là “Sử gia chi tuyệt xướng, vô vận chi Ly Tao” (Khúc hát tuyệt đỉnh của nhà viết sử, bài thơ Ly Tao không có vần).

Về mặt văn học, “Sử ký” là một kiệt tác của văn xuôi cổ đại. Tư Mã Thiên sở hữu nghệ thuật kể chuyện và khắc họa nhân vật xuất thần. Dưới ngòi bút của ông, các nhân vật lịch sử không mang tính biểu tượng một chiều chỉ toàn tốt hoặc toàn xấu, mà mang đầy đủ những góc khuất, những giằng xé nội tâm phức tạp của con người thực. Những trận chiến lịch sử như trận Cự Lộc, sự kiện Hồng Môn yến hay cái chết của Hạng Vũ ở bến Ô Giang được miêu tả sống động, bi tráng và mang đậm tính điện ảnh.

Ngôn ngữ trong “Sử ký” súc tích, giàu hình ảnh, nhịp điệu hào sảng nhưng cũng đầy xót xa. Chính bút pháp nghệ thuật này của Tư Mã Thiên đã đặt nền móng và truyền cảm hứng trực tiếp cho sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa sau này, điển hình như tác phẩm “Tam quốc diễn nghĩa”.

Hoàn cảnh ra đời khốc liệt

Ý nghĩa sâu xa nhất của “Sử Ký” có lẽ không nằm trên những trang giấy, mà nằm ở chính cuộc đời bi tráng của tác giả. Tư Mã Thiên viết tác phẩm trong hoàn cảnh phải chịu hình phạt khốc liệt và nhục nhã nhất thời phong kiến: Cung hình (thiến). Ông bị Hán Vũ Đế trừng phạt chỉ vì dám nói lời công đạo, bênh vực cho tướng Lý Lăng. Đối với một bậc sĩ phu thời xưa, nỗi nhục này lớn hơn cái chết và lẽ ra ông đã tự sát để bảo toàn danh dự.

Tuy nhiên, trong bức thư nổi tiếng “Báo nhậm an thư”, Tư Mã Thiên viết: “Người ta ai cũng phải chết, có cái chết nặng tựa núi Thái Sơn, có cái chết nhẹ tựa lông hồng”. Ông đã chọn cách cắn răng sống tiếp trong sự tủi nhục, gạt bỏ cái tôi để hoàn thành lời hứa với người cha quá cố, hoàn thành bộ “Sử ký” cất giấu trong danh sơn để truyền lại cho đời sau.

Mỗi một chữ trong “Sử ký” của Tư Mã Thiên đều được viết bằng máu, nước mắt và sự phẫn uất trước thế thái nhân tình. Tác phẩm do đó đã vượt ra khỏi giới hạn của một công trình học thuật, trở thành một biểu tượng vĩnh cửu cho sức mạnh của ý chí con người. Nó chứng minh rằng, thể xác có thể bị hủy hoại, nhưng tinh thần, trí tuệ và khát vọng đi tìm chân lý của con người là bất diệt.

“Sử ký” của Tư Mã Thiên là công trình vĩ đại mang tính đa chiều. Nó là chiếc gương phản chiếu quá khứ để răn dạy tương lai, là đỉnh cao của nghệ thuật sử học và trên hết, là một bản hùng ca ca ngợi phẩm giá, lòng can đảm và sự tôn trọng tuyệt đối đối với sự thật khách quan của nhân loại.