Vì sao những bất mãn âm ỉ làm rung chuyển nước Pháp?

Làn sóng biểu tình tại Pháp những ngày qua bắt đầu từ những bất mãn của học sinh về điều kiện học tập, sau đó lan rộng khi nhiều tầng lớp xã hội cùng bày tỏ lo ngại về chi phí sinh hoạt và đời sống ngày càng khó khăn. Bên cạnh những yêu cầu chính đáng, các cuộc biểu tình còn xuất hiện những nhóm lợi dụng đám đông để đập phá, cướp bóc.

Liên quan tới sự kiện này, các chuyên gia chia sẻ góc nhìn về những rạn nứt âm ỉ trong xã hội Pháp, các dấu hiệu cảnh báo từ sớm, nguyên nhân khiến bất mãn lan rộng và nguy cơ những bất ổn tương tự tác động đến các nước châu Âu.

Hiệu ứng hòn đá lăn

Theo Đại tá Nguyễn Minh Tâm, chuyên gia quân sự và các vấn đề quốc tế, nguyên Giám đốc Trung tâm Thông tin Khoa học và Tư liệu giáo khoa, Học viện Chính trị Công an nhân dân, bất ổn tại Pháp không xuất phát từ một chính sách đơn lẻ, mà là kết quả của những mâu thuẫn xã hội tích tụ lâu dài.

Trong đó, lạm phát, giá năng lượng cao và những bất đồng xoay quanh vấn đề nhập cư đang tạo thêm sức ép lên đời sống người dân, khiến những bất mãn vốn âm ỉ có nguy cơ bùng phát thành biểu tình và bạo lực.

Theo phân tích của chuyên gia, Pháp có chính sách nhập cư tương đối cởi mở so với Anh và Đức. Chính sách này giúp nước Pháp tận dụng nguồn lao động nhập cư để phục vụ phát triển kinh tế nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức về an ninh, trật tự và an sinh xã hội.

“Chính sự nhập cư theo lối tự do và mở cửa như thế này, một mặt có ưu điểm là làm cho người Pháp tận dụng được lao động nhập cư trong bộ máy kinh tế, làm cho nền kinh tế phát triển hơn; nhưng mặt trái là đặt ra các vấn đề về an toàn trật tự xã hội cũng như an sinh xã hội, đặt gánh nặng lên đó”, ông nhận định.

Theo Đại tá Nguyễn Minh Tâm, những mâu thuẫn liên quan đến nhập cư còn đan xen với vấn đề tôn giáo và các xu hướng dân tộc chủ nghĩa. Ông nhắc lại vụ khủng bố nhằm vào tòa soạn báo Charlie Hebdo như một dấu hiệu cho thấy những căng thẳng này đã tồn tại từ trước. “Điều này ở Pháp thành căn bệnh mãn tính”, ông nói.

Những dấu hiệu cảnh báo, theo chuyên gia, bao gồm từ sự chia rẽ giữa các đảng phái đến những bất đồng trong xử lý các vấn đề kinh tế, nhập cư và an sinh. Bên cạnh đó, các lựa chọn đối ngoại của chính quyền Pháp, trong đó có việc tham gia trừng phạt Nga và viện trợ Ukraine, làm dấy lên bất mãn về việc sử dụng ngân sách công.

Để giải thích vì sao một cuộc biểu tình có thể vượt ra ngoài phạm vi phản đối một chính sách cụ thể và lôi cuốn thêm nhiều tầng lớp dân cư, ông Nguyễn Minh Tâm sử dụng hình ảnh “hiệu ứng hòn đá lăn”. Ông ví xã hội Pháp như sườn dốc có nhiều tảng đá đang ở thế chênh vênh, chỉ cần một hòn đá bắt đầu lăn cũng có thể kéo theo những tảng đá khác, tạo thành một cơn lũ.

“Trong xã hội cũng vậy, những mâu thuẫn, bất mãn, không hài lòng với đời sống, khó khăn chật vật, giá cả leo thang”, ông phân tích. Khi một sự kiện trở thành điểm khởi phát, làn sóng phản đối có thể nhanh chóng tập hợp những người vốn bất mãn vì nhiều lý do khác nhau. Những xung đột trước đó chưa đến mức sử dụng bạo lực cũng có thể bị đẩy đi xa hơn.

Ông nhận định: “Hiệu ứng tảng đá lăn làm cho xã hội rối loạn, đến khi tìm nguyên nhân thì không biết nguyên nhân ban đầu từ đâu và từ chỗ nào để giải quyết”.

Trong quá trình đó, giá năng lượng là một tác nhân đáng chú ý. Theo ông, vấn đề năng lượng không giới hạn trong phạm vi nước Pháp mà tác động tới toàn châu Âu. Hệ quả có thể là sản xuất đình đốn, doanh nghiệp sa thải lao động hoặc giảm lương, qua đó làm trầm trọng thêm bất mãn xã hội. “Năng lượng vẫn là dấu hỏi đầu tiên của tất cả mọi dấu hỏi”, ông nhấn mạnh.

Người Pháp cảm thấy nghèo đi rất nhiều

Nhà báo Bùi Nguyễn Quang Dũng, phóng viên chuyên theo dõi thời sự quốc tế của Đài Tiếng nói Việt Nam, từng có thời gian thường trú tại Pháp, cho biết, dù biểu tình tại Pháp là hoạt động thường xuyên để bày tỏ nhu cầu về an sinh xã hội, đằng sau cũng là những câu chuyện đời sống không dễ hình dung.

Trong một đất nước vốn được xem là một trong những nền kinh tế lớn của thế giới, có những gia đình lao động vẫn chật vật trang trải những nhu cầu cơ bản nhất. “Hiện nay người Pháp cảm thấy họ nghèo đi rất nhiều, không được thụ hưởng những gì thế hệ cha mẹ họ từng thụ hưởng”.

Theo anh Quang Dũng, làn sóng biểu tình gần đây bắt đầu từ những bất mãn của học sinh trung học về điều kiện học tập. Tại nhiều trường ở khu vực ngoại ô, cơ sở vật chất và nguồn lực giáo viên ngày càng hạn chế, trong khi những kiến nghị cải thiện điều kiện học tập chưa đem lại kết quả như mong muốn. Từ phong trào của học sinh, sự bất mãn lan sang các tầng lớp khác, trong bối cảnh tiền lương tăng chậm còn chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ.

“Có những câu chuyện ở các vùng ngoại ô ngay cạnh Paris - chỉ cách trung tâm khoảng vài cây số nhưng cuộc sống hoàn toàn khác”.

Ở những khu vực này, nhiều người lao động sống bằng mức lương tối thiểu, thu nhập khoảng 1.400-1.500 Euro mỗi tháng vẫn không đủ để trang trải chi phí. Người lao động gần như không có khoản tiết kiệm nào: lương nhận được dùng hết cho sinh hoạt, có người chỉ sau vài ngày đã phải bắt đầu tính toán để xoay xở cho phần còn lại của tháng.

Anh Quang Dũng mô tả, không ít người phải cân nhắc từng Euro, thậm chí từng vài chục cent khi đi siêu thị. Thực phẩm sắp hết hạn sử dụng được đưa ra khu vực bán giá rẻ nhưng thường sớm hết hàng vì có quá nhiều người chờ mua. Các ngân hàng thực phẩm, chương trình từ thiện và những điểm cung cấp bữa ăn miễn phí trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng cho những người gặp khó khăn.

“Có những học sinh nhà nghèo đi học chỉ để được ăn miễn phí buổi trưa ở trường”, anh cho biết. Có em đến trường mà gia đình không đủ điều kiện trang bị các vật dụng vệ sinh cơ bản. “Có những học sinh ở vùng ngoại ô kể trên mạng xã hội là mấy tháng mới được ăn quýt”.

Tuy nhiên, nhà báo Quang Dũng lưu ý cần phân biệt những người biểu tình để đòi hỏi quyền lợi chính đáng với các đối tượng lợi dụng đám đông để phá hoại.

Theo anh, trong các cuộc biểu tình tại Pháp thường xuất hiện những phần tử được gọi là “casseurs” - những kẻ chuyên đập phá, hôi của. Một số nhóm thường mặc đồ đen, che kín mặt và tổ chức chặt chẽ trên mạng xã hội, là những nhóm chuyên phá hoại, đốt công trình và thậm chí tấn công cảnh sát. Không thể đánh đồng nhóm này với những người xuống đường vì tiền lương, việc làm, giáo dục và an sinh xã hội.

Những hệ luỵ

Đồng tình với các ý kiến về rạn nứt trong xã hội Pháp, theo Trợ lý Giáo sư Nguyễn Hồng Hải, chuyên gia về chính trị và quan hệ quốc tế tại Viện Khoa học Xã hội và Khoa học Tự nhiên, Đại học VinUniversity, có 4 khía cạnh chính bao gồm: bất an kinh tế và khoảng cách phát triển giữa đô thị với ngoại ô, nông thôn; khủng hoảng chính trị, thể chế và sự trỗi dậy của phe cực hữu; khác biệt thế hệ, thể hiện qua bất mãn của giới trẻ cùng áp lực thiếu nhân lực, cắt giảm biên chế trong ngành giáo dục; và mâu thuẫn về bản sắc, nhập cư.

Các yếu tố này đan xen, cộng hưởng, khiến bất ổn gia tăng, dù chưa thể xác định nguyên nhân nào giữ vai trò chủ đạo. Theo ông, những dấu hiệu bất ổn tại Pháp cũng đã xuất hiện từ trước khi làn sóng biểu tình bùng phát, như các cuộc đình công của giáo viên, phản ứng trước chính sách thắt lưng buộc bụng, cắt giảm trợ cấp và dịch vụ xã hội.

Về hệ quả đối với nước Pháp, ông Hải cảnh báo nguy cơ phân cực chính trị tiếp tục gia tăng, tạo điều kiện cho các lực lượng cực hữu trỗi dậy. Theo ông, lực lượng cực hữu của bà Marine Le Pen có khả năng giành chiến thắng trong cuộc bầu cử được ông đề cập, từ đó đưa ra những chính sách nhập cư chặt chẽ hơn.

Bên cạnh đó, những rạn nứt không được giải quyết có thể dẫn đến tranh cãi về tính chính danh và khủng hoảng chính trị kéo dài. Theo phân tích của chuyên gia, một lực lượng chính trị dù dẫn đầu nhưng không chiếm được đa số trong Quốc hội vẫn có thể gặp khó khăn trong việc thành lập chính phủ.

Tình trạng này có thể dẫn đến những đứt quãng và bất ổn trong hoạt động chính trị; nếu không có sự củng cố về mặt chính trị, nguy cơ bạo loạn cũng có thể gia tăng.

Về kinh tế, ông cho rằng bất ổn sẽ cản trở phát triển, tạo thêm áp lực tài khóa, ảnh hưởng đến các nhà đầu tư và làm giảm vị thế quốc tế của Pháp. Ông cũng đặc biệt nhấn mạnh nguy cơ suy giảm gắn kết xã hội khi lòng tin bị xói mòn.

Trên phạm vi châu Âu, ông Hải cảnh báo ba nguy cơ: sự trỗi dậy mạnh hơn của chủ nghĩa dân túy và các lực lượng cực hữu; khó khăn trong việc tạo đồng thuận giữa các thế hệ về những vấn đề như nhà ở, giáo dục và việc làm; cùng những bất đồng làm hạn chế hợp tác trong Liên minh châu Âu (EU).

Theo ông, nếu các lực lượng chính trị tại các nước thành viên không đạt được đồng thuận, tranh chấp về quyền tự quyết quốc gia có thể gia tăng, ảnh hưởng đến sự ổn định và gắn kết của EU. Ông dẫn trường hợp Brexit để minh họa việc bất đồng chính trị có thể dẫn đến một quốc gia rời khỏi liên minh, dù lưu ý rằng những hệ quả của lựa chọn này chỉ được nhận thấy về lâu dài.

Ông Hải cảnh báo, nếu bức xúc và các vấn đề cốt lõi không được giải quyết, nguy cơ bạo động và xói mòn các quyền tự do dân sự cũng có thể gia tăng, ảnh hưởng đến ổn định chính trị ở Pháp và sự gắn kết của châu Âu.