Vì sao người miền Nam cúng cá lóc nướng trong ngày vía thần Tài?

Theo tín ngưỡng dân gian, thần Tài là vị thần trông coi tiền bạc, của cải, biểu trưng cho sự sung túc, giàu có và tài lộc. Nhiều gia đình, đặc biệt là những người làm ăn, buôn bán, thờ cúng thần Tài với mong muốn cầu một năm hanh thông, phát đạt.

Ngày mùng 10 tháng Giêng hằng năm được xem là ngày vía thần Tài. Đây là dịp người dân chuẩn bị lễ vật để dâng cúng, tạ ơn vị thần này và gửi gắm ước vọng buôn may bán đắt, tài lộc dồi dào trong năm mới.

Tuy nhiên, tùy theo phong tục, tập quán từng vùng miền mà mâm cúng ngày vía thần Tài có sự khác biệt nhất định. Nếu ở nhiều nơi, lễ vật chủ yếu là hoa quả, bánh trái, thì trong văn hóa người miền Nam, cá lóc nướng gần như là món không thể thiếu, bên cạnh mía và thịt heo quay.

Vì sao cúng cá lóc nướng trong ngày vía thần Tài?

Mỗi dịp mùng 10 tháng Giêng, không khí tại các chợ dân sinh TP.HCM lại trở nên sôi động từ rất sớm. Tại các cửa hàng "cá lóc nướng mía lau” nổi tiếng, cá lóc với nhiều kích cỡ được làm sạch từ trước, xếp ngay ngắn trên các kệ sắt nhiều tầng. Khi các bếp than đồng loạt cháy rực, mùi thơm của cá nướng lan tỏa khắp góc phố, thu hút đông đảo người dân đến mua về cúng.

Người bán thường chuẩn bị sẵn cá đã nướng sơ. Khi khách đến, cá được đưa lên bếp than hâm nóng lại, sau đó đóng gói cẩn thận để giao cho khách. Hoạt động mua bán diễn ra tấp nập, tạo nên một nét sinh hoạt đặc trưng xuất hiện vào ngày vía thần Tài tại TP.HCM.

Không chỉ riêng TP.HCM mà nhiều tỉnh thành ở Nam Bộ cũng có tục cúng cá lóc nướng vào ngày vía thần Tài. Trả lời báo Vietnamnet, TS Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TPHCM, cho biết tập tục cúng cá lóc nướng ngày mùng 10 tháng Giêng chủ yếu xuất hiện ở khu vực Nam Bộ.

Theo ông, tại Nam Bộ, lễ vật cúng ngày vía thần Tài có sự khác nhau tùy theo cộng đồng người Việt hay người Hoa sinh sống tại đây và tùy theo ngành nghề kinh doanh. Người Hoa thường cúng lợn quay, vịt quay, bánh bò… Trong khi đó, mâm cúng của gia đình người Việt ở Nam Bộ vào ngày này gần như không thể thiếu món cá lóc nướng, cùng với bộ tam sên gồm một miếng thịt luộc, một con cua hoặc một con tôm luộc và một quả trứng vịt luộc.

TS Dương Hoàng Lộc lý giải rằng, sự hiện diện của cá lóc nướng trong mâm cúng có liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng thần Đất của cư dân Nam Bộ xưa. Khi cha ông vào khai khẩn vùng đất phương Nam, lập làng sinh sống trên vùng đất hoang, họ hình thành tín ngưỡng cúng thần đất, ông Thổ địa vào mùng 10 tháng Giêng. Trong khi đó, tín ngưỡng thờ cúng thần Tài được cộng đồng người Hoa du nhập vào Nam Bộ sau này.

Như vậy, tục cúng cá lóc nướng trong ngày vía thần Tài của người Việt Nam Bộ có thể xem là sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa thờ Thổ địa với tín ngưỡng thờ thần Tài được tiếp biến theo thời gian.

Trả lời Znews , chuyên gia phong thủy Mai Văn Sinh lại cho rằng, việc cá lóc nướng xuất hiện trong mâm cúng vía thần Tài của người miền Nam còn bắt nguồn từ đặc trưng đời sống vùng sông nước.

Nam Bộ vốn là vùng đất gắn liền với hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt. Từ xa xưa, cư dân nơi đây sinh sống dựa nhiều vào nguồn thủy sản phong phú. Trong đó, cá lóc là loài cá phổ biến, có khả năng thích nghi cao với môi trường tự nhiên và xuất hiện thường xuyên trong bữa cơm hằng ngày của người dân.

Không chỉ là một loại thực phẩm quen thuộc, cá lóc còn mang ý nghĩa biểu trưng cho sự cần cù, bền bỉ và tinh thần đoàn kết lao động. Việc chọn cá lóc làm lễ vật dâng cúng thần Tài thể hiện sự biết ơn đối với thiên nhiên đã ban tặng nguồn lợi thủy sản dồi dào, đồng thời gửi gắm ước mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Bên cạnh đó, trong quan niệm phong thủy dân gian, cá lóc còn được xem là biểu tượng của sự sung túc và thịnh vượng. Đặt một con cá lóc trên mâm cúng thần Tài mang ý nghĩa cầu mong gia đình luôn đủ đầy, khỏe mạnh và phát triển ổn định.

Ở góc độ văn hóa ẩm thực, cá lóc nướng là món ăn dân dã, cách chế biến không cầu kỳ nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng. Việc lựa chọn món cá lóc nướng không chỉ phản ánh tinh thần giản dị của cư dân Nam Bộ mà còn tôn vinh nét văn hóa ẩm thực truyền thống của vùng sông nước.

Đáng chú ý, cá lóc nướng không chỉ xuất hiện trong ngày vía thần Tài mà còn là lễ vật quen thuộc trong mâm cúng tiễn ông Công ông Táo chầu trời vào ngày 23 tháng Chạp. Điều này cho thấy vai trò của món ăn này trong đời sống tâm linh của người dân miền Nam.

Những lưu ý khi cúng vía thần Tài

Theo quan niệm dân gian, mâm cúng ngày vía thần Tài cần được chuẩn bị chu đáo, sắp xếp gọn gàng và trang trọng. Các lễ vật thường bao gồm hoa tươi, trái cây, nhang đèn, vàng mã và bộ tam sên gồm thịt heo, tôm và trứng. Việc bày biện nên hài hòa, phù hợp với không gian thờ cúng để tạo sự tôn nghiêm.

Riêng với cá lóc nướng dùng để cúng, người dân lưu ý phải để nguyên con, không cạo vảy, không cắt vây và đuôi. Khi nướng trui, cá thường được xiên thẳng bằng mía chẻ qua miệng để giữ dáng thẳng, đẹp mắt khi đặt lên mâm lễ.

Thời điểm cúng cũng là yếu tố được nhiều gia đình quan tâm. Theo quan niệm phổ biến, cúng thần Tài vào buổi sáng ngày mùng 10 tháng Giêng được cho là mang lại nhiều may mắn và thuận lợi. Tuy nhiên, trong trường hợp không thể thực hiện vào buổi sáng, gia chủ có thể cúng vào buổi trưa hoặc chiều cùng ngày, tránh thực hiện quá muộn vào ban đêm.

Quan trọng hơn cả là tâm thế của người thực hiện nghi lễ. Việc cúng bái cần được tiến hành với thái độ thành kính, tôn trọng, tránh phô trương hay lãng phí.

Sau khi hoàn tất nghi lễ, cá lóc nướng cùng các lễ vật khác sẽ được các thành viên trong gia đình cùng thụ lộc. Theo quan niệm truyền thống, không nên để đồ cúng thừa mứa hoặc bỏ phí, mà nên sử dụng hợp lý, thể hiện sự trân trọng đối với thực phẩm và công sức chuẩn bị.

Ngày vía thần Tài không chỉ là dịp cầu tài lộc, mà còn phản ánh nét văn hóa đặc trưng của từng vùng miền. Với người dân Nam Bộ, hình ảnh con cá lóc nướng nghi ngút khói trong sáng mùng 10 tháng Giêng đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống văn hóa tín ngưỡng, gắn với lịch sử khai phá và sinh hoạt của cư dân vùng đất phương Nam.