Vì sao Nga, Trung Quốc không hỗ trợ Iran?

Nga và Trung Quốc - hai đối tác ngoại giao lớn nhất của Iran - chỉ trích chiến dịch do Mỹ và Israel tiến hành khiến hơn 1.000 người thiệt mạng, là sự vi phạm rõ ràng luật pháp quốc tế. Tổng thống Nga Vladimir Putin cũng chỉ trích vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị nói với người đồng cấp Israel Gideon Saar rằng “vũ lực không thể thực sự giải quyết vấn đề”, đồng thời kêu gọi tất cả các bên tránh làm leo thang tình hình. Khi các cuộc tấn công nổ ra, Nga và Trung Quốc cũng cùng yêu cầu một cuộc họp khẩn cấp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Theo các nhà phân tích, phản ứng này phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa Iran, Nga và Trung Quốc. Moskva và Bắc Kinh đã ký các thỏa thuận song phương và mở rộng phối hợp thông qua các cuộc tập trận hải quân chung, thể hiện một mặt trận thống nhất chống lại cái mà họ gọi là trật tự quốc tế do Mỹ dẫn dắt, vốn từ lâu tìm cách cô lập họ.

Tuy nhiên, cả hai nước đều chưa cho thấy ý định can thiệp quân sự để hỗ trợ Iran .

Không phải đồng minh quân sự của Iran

Tháng 1/2025, Nga và Iran ký hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện, bao gồm các lĩnh vực từ thương mại, hợp tác quân sự đến khoa học, văn hóa và giáo dục. Thỏa thuận này tăng cường phối hợp quốc phòng và tình báo, đồng thời hỗ trợ các dự án như hành lang vận tải nối Nga với Vùng Vịnh qua Iran.

Hai nước thậm chí còn tổ chức tập trận quân sự chung ở Ấn Độ Dương vào cuối tháng 2, chỉ một tuần trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran. Tuy nhiên, khi giao tranh Mỹ-Israel và Iran bắt đầu, Moskva không có nghĩa vụ phải phản ứng vì hiệp ước này không có điều khoản phòng thủ chung, nghĩa là giữa họ chưa hình thành một liên minh quân sự chính thức.

Chuyên gia Andrey Kortunov - cựu Tổng giám đốc Hội đồng Quan hệ Quốc tế Nga - cho biết hiệp ước phòng thủ chung mà Nga ký với Triều Tiên năm 2024 là ví dụ về một thỏa thuận ràng buộc hơn về hỗ trợ quân sự.

Theo ông, với Triều Tiên, Nga bắt buộc phải tham gia bất kỳ cuộc xung đột nào mà nước này tham gia. Nhưng với Iran, hiệp ước chỉ nói rằng hai bên sẽ tránh các hành động thù địch nếu bên kia đang tham chiến.

Ông Kortunov cho rằng vì vậy, Nga khó có khả năng hành động quân sự trực tiếp để hỗ trợ Iran vì rủi ro quá lớn.

Ông cũng cho rằng Moskva có vẻ đang ưu tiên vai trò trung gian của Mỹ trong xung đột Ukraine, và trước đây Nga cũng từng có cách tiếp cận tương tự khi chỉ trích Mỹ nhưng không can thiệp quân sự trong các trường hợp khác.

Mặc dù hiệp ước không bắt buộc Nga phải can thiệp, ông Kortunov nói rằng một số ý kiến ở Tehran đã tỏ ra thất vọng vì họ kỳ vọng Nga sẽ làm nhiều hơn ngoài các động thái ngoại giao tại Liên Hợp Quốc hoặc các diễn đàn đa phương.

Giới hạn trong quan hệ Trung Quốc - Iran

Năm 2021, Trung Quốc và Iran ký thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm mở rộng quan hệ trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là năng lượng, đồng thời đưa Iran tham gia Sáng kiến Vành đai và Con đường mà Trung Quốc dẫn đầu.

Jodie Wen – nhà nghiên cứu tại Đại học Thanh Hoa – cho biết mối quan hệ này ở Bắc Kinh được xem là thực dụng và ổn định. Bà nói rằng về mặt chính trị, hai nước thường xuyên trao đổi, còn về mặt kinh tế, họ cũng hợp tác rất sâu và nhiều doanh nghiệp Trung Quốc có đầu tư tại Iran.

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh Bắc Kinh luôn đặt ra giới hạn rõ ràng cho quan hệ này, đặc biệt là về can dự quân sự. Bà nói rằng chính phủ Trung Quốc luôn tuân thủ nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác và bà không nghĩ Trung Quốc sẽ gửi vũ khí cho Iran.

Thay vào đó, vai trò của Trung Quốc nhiều khả năng tập trung vào ngoại giao và quản lý khủng hoảng. Chuyên gia cho rằng Bắc Kinh đang cố gắng đối thoại với Mỹ và các nước vùng Vịnh để giữ tình hình ổn định. Sự rõ ràng trong mối quan hệ này cũng giúp xây dựng niềm tin với Tehran.

Tuy vậy, bà lưu ý rằng mối quan hệ này không cân xứng. Theo công ty theo dõi tàu chở dầu Kpler, 87,2% lượng dầu thô xuất khẩu hằng năm của Iran được bán sang Trung Quốc. Điều này cho thấy Trung Quốc có ý nghĩa kinh tế cực kỳ quan trọng đối với Iran, trong khi Iran chỉ là một đối tác tương đối nhỏ trong thương mại toàn cầu của Trung Quốc.

Trong khi đó, Dylan Loh – giáo sư tại Đại học Công nghệ Nanyang ở Singapore – cho rằng vai trò của Trung Quốc đối với Iran đã phát triển thành một dạng “bảo vệ gián tiếp”, bằng cách tăng cường nỗ lực trung gian để ngăn khu vực sụp đổ, vì điều đó sẽ đe dọa lợi ích kinh tế và an ninh của chính Trung Quốc.

Ông cho rằng trong tương lai sẽ có những đánh giá về cách giảm rủi ro chính trị và các lựa chọn có thể thực hiện, và thực ra quá trình này đã bắt đầu sau cuộc tấn công của Mỹ vào Venezuela.