Vì sao Mỹ và Iran vẫn chưa đạt được thỏa thuận hòa bình?

Ngày 7/4, Tổng thống Donald Trump thông tin trên mạng xã hội rằng các bên đã đạt được những bước tiến đáng kể, song cần thêm khoảng 2 tuần để hoàn tất và triển khai một thỏa thuận. Đồng thời, ông bày tỏ sự lạc quan khi nhận định vấn đề kéo dài trong nhiều năm qua đang tiến gần tới thời điểm được giải quyết.

Thực tế không có giải pháp cụ thể nào được công bố sau tuyên bố đó. Trong hơn 100 ngày qua, ông Trump vẫn nhiều lần phát đi tín hiệu thỏa thuận hoà bình Mỹ - Iran đang ở rất gần và có thể sớm đạt được, nhưng sau đó lại xuất hiện những bế tắc không có câu trả lời.

Đàm phán trực tiếp tại Islamabad

Ngày 11 - 12/4, đại diện của Mỹ và Iran gặp nhau tại thủ đô Islamabad của Pakistan để tiến hành cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên giữa hai bên kể từ khi cuộc xung đột tại Trung Đông châm ngòi vào 28/2.

Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, bao gồm Đặc phái viên Steve Witkoff và con rể của Tổng thống Trump, ông Jared Kushner. Trong khi đó, nhà đàm phán Iran gồm Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, Ngoại trưởng Abbas Araghchi, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Abdolnaser Hemmat cùng các cố vấn chuyên môn, đại diện truyền thông, nhóm ngoại giao và an ninh khác.

Trước các cuộc đàm phán đó, ông Ghalibaf công khai tuyên bố việc Israel ngừng bắn ở Lebanon và việc giải tỏa tài sản của Iran ở nước ngoài là những điều không thể thương lượng đối với Tehran. Israel tiến hành loạt cuộc tấn công gần như hàng ngày vào Lebanon kể từ ngày 2/3 và hiện đang kiểm soát khoảng 1/4 khu vực này.

Cuộc đàm phán được dự đoán sẽ kéo dài sang ngày thứ 3 và quan chức Iran sẵn sàng ở lại. Tuy nhiên, phái đoàn Mỹ quyết định kết thúc và quay trở về nước.

“Chúng tôi đàm phán được 21 giờ rồi. Tin tốt là chúng tôi đã có những cuộc thảo luận thực chất. Tin xấu là chúng tôi chưa đạt được thỏa thuận", ông Vance nói.

Theo Phó Tổng thống Mỹ, dù Washington tỏ ra linh hoạt, nhưng Tehran thẳng thắn từ chối chấp nhận "đề nghị cuối cùng và tốt nhất" được đưa ra trong cuộc đàm phán.

“Chúng ta cần thấy cam kết rõ ràng rằng họ sẽ không tìm kiếm vũ khí hạt nhân, không chỉ bây giờ mà còn về lâu dài. Chúng ta vẫn chưa thấy điều đó", ông Vance cho hay.

Trong khi đó, Đại sứ Iran tại Islamabad đánh giá cuộc đàm phán “không phải là một sự kiện mà là một quá trình đặt nền tảng” cho sự hợp tác trong tương lai. Tuy nhiên, Mỹ và Iran chưa tổ chức cuộc đàm phán trực tiếp nào khác kể từ đó.

38 lần tuyên bố đạt thoả thuận với Iran

Theo CNN, nếu tính cả giai đoạn trước khi lệnh ngừng bắn được thiết lập, Tổng thống Trump có ít nhất 38 lần tuyên bố một thỏa thuận với Iran đang ở rất gần. Trong những bài đăng trên mạng xã hội và trao đổi với báo giới, ông Trump liên tục khẳng định các bên sắp đạt được thỏa thuận hoặc cho rằng Tehran đang rất mong muốn đi đến một sự dàn xếp.

Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy triển vọng đó thực tế hơn so với thời điểm ngày 7/4. Dù vậy, ông Trump vẫn lặp lại thông điệp tương tự hết lần này đến lần khác.

Một số ý kiến cho rằng nhà lãnh đạo Mỹ tin tưởng quá mức vào khả năng đạt được thỏa thuận, trong khi những người khác nhận định đây có thể là nỗ lực nhằm trấn an thị trường tài chính hoặc tạo động lực chính trị để thúc đẩy tiến trình đàm phán.

Dù nguyên nhân là gì thì những tuyên bố như vậy ngày càng khiến giới quan sát hoài nghi và không còn được xem là cơ sở đáng tin cậy để đánh giá triển vọng đạt được thỏa thuận.

Hồi tháng 3, khi trả lời phóng viên bên ngoài chuyên cơ Air Force One, ông Trump nhấn mạnh các cuộc đàm phán hòa bình đang diễn ra và hai bên đạt được “những điểm đồng thuận quan trọng”, thậm chí cho rằng “gần như tất cả mọi điểm đều đồng thuận”. Tuy nhiên, phía Iran khi đó bác bỏ thông tin về việc tiến hành cuộc đàm phán như ông Trump mô tả.

Đến ngày 25/3, những tuyên bố từ phía ông Trump cho thấy tiến trình đàm phán đang bước vào giai đoạn căng thẳng hơn khi ông khẳng định Iran "rất muốn đạt thỏa thuận". Một ngày sau, tại cuộc họp nội các, ông tiếp tục nhấn mạnh Tehran đang "nài nỉ để có được thỏa thuận".

Ngày 29/3, khi trả lời báo giới trên chuyên cơ Air Force One về khả năng đạt được thỏa thuận trong tuần kế tiếp, ông Trump tiếp tục tin điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. “Tôi nghĩ có cơ hội để đạt được thỏa thuận với Iran”, ông Trump nói.

Kể từ thời điểm này, dự báo của ông Trump ngày càng mang tính khẳng định hơn. Đến ngày 6/4, ông tuyên bố hai bên “ở rất gần một thỏa thuận” trước khi tiến trình này gặp trở ngại.

Chỉ một ngày sau đó, nhà lãnh đạo Mỹ công bố lệnh ngừng bắn, vốn được thiết kế với thời hạn ban đầu là hai tuần nhằm tạo điều kiện để các bên tiếp tục đàm phán và hướng tới thỏa thuận chính thức.

Và những ngày kế tiếp, Tổng thống Trump đều đưa khẳng định tương tự dù phía Iran liên tục bác bỏ. Gần nhất là ngày 9/6, ông Trump cho rằng Washington có thể tuyên bố “chiến thắng hoàn toàn” trong cuộc đối đầu với Iran trong vòng 2 tuần tới và bày tỏ tin tưởng Washington đang có lợi thế trong cuộc đối đầu hiện nay với Tehran.

Vướng mắc quanh thoả thuận hạt nhân?

Năng lực hạt nhân của Iran trở thành vấn đề gây tranh cãi lớn trong cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran. Hiện tại, Iran được cho là đang nắm giữ khoảng 440 kg uranium làm giàu đến 60%, thấp hơn mức 90% cần thiết cho vật liệu chế tạo vũ khí, nhưng ở mức độ mà quá trình làm giàu đến 90% sẽ diễn ra nhanh hơn nhiều.

Tehran khẳng định trong nhiều năm rằng chương trình hạt nhân của họ chỉ nhằm mục đích dân sự và họ không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân. Nhưng Israel, Mỹ và nhiều nước phương Tây khác cáo buộc Iran đang chuẩn bị để có khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân.

Các bên cũng lập luận mức độ làm giàu 60% đạt được cho đến nay cao hơn nhiều so với mức cần thiết đối với chương trình năng lượng hạt nhân dân sự, thường chỉ dao động từ 3 đến 5% độ làm giàu. Mỹ muốn Iran giao nộp lượng uranium được làm giàu 60% này, nhưng Iran bác bỏ điều đó.

Nhà phân tích cấp cao tại Crisis Group, ông Naysan Rafati cho rằng trong trường hợp Mỹ và Iran tiến gần đến thỏa thuận, “đều có sự kết hợp giữa tiến triển ở một số vấn đề và bế tắc ở những vấn đề khác. Vì vậy, tiến gần thôi vẫn chưa đủ, ngay cả khi đạt được thỏa thuận 95% thì 5% còn lại thường là khó khăn nhất".

Khi nói đến chương trình hạt nhân của Iran, ông Rafati cũng nhấn mạnh vẫn còn những bất đồng về nội dung và trình tự đạt được thỏa thuận.

“Tehran muốn hoãn lại việc thảo luận chi tiết cho các cuộc đàm phán tiếp theo, trong khi Washington muốn có sự rõ ràng hơn ngay từ đầu. Vì vậy, đó là sự kết hợp giữa những vấn đề quen thuộc, kho dự trữ uranium làm giàu của Iran và hướng đi tương lai của hoạt động hạt nhân cùng những vấn đề mới hơn", ông Rafati nhận định.

Trong khi ở phương diện khác, Tổng thống Trump cho biết Iran thực sự muốn đạt được thỏa thuận với Mỹ, nhưng ông vẫn gặp khó khi đàm phán vì vấn đề nội bộ. Theo ông Trump, việc có quá nhiều bình luận chính trị xung quanh cuộc xung đột đang khiến quá trình đàm phán của ông với Iran trở nên khó khăn hơn.

"Công việc của tôi và việc đàm phán một cách đúng nghĩa sẽ khó khăn hơn rất nhiều khi các thế lực chính trị cứ liên tục bàn tán tiêu cực với mức độ chưa từng thấy trước đây. Họ hết lần này đến lần khác bảo tôi phải đi nhanh hơn, hoặc đi chậm lại, hoặc khai chiến, hoặc không khai chiến, hay bất cứ điều gì khác", Tổng thống Trump viết.

Ngay cả khi xuất hiện các tín hiệu về khả năng đạt thỏa thuận mới giữa Washington và Tehran, giới quan sát cho rằng cạnh tranh chiến lược giữa Iran, Israel và Mỹ vẫn sẽ tiếp tục kéo dài.

Israel sau các cuộc xung đột gần đây được cho là đang theo đuổi học thuyết an ninh chủ động hơn, với xu hướng hành động sớm trước các mối đe dọa mà nước này đánh giá là trực tiếp. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục duy trì hiện diện quân sự và các lợi ích chiến lược tại Trung Đông, đồng thời khẳng định sẽ bảo vệ lực lượng và tuyến hàng hải quốc tế trong khu vực.