Vì sao Liên minh châu Âu tiếp tục bị 'bỏ rơi' trong xung đột Mỹ - Israel với Iran?

Bước sang năm 2026, Liên minh Châu Âu (EU) đang phải đối mặt với một thực tại địa chính trị tàn khốc, nơi những ranh giới giữa an ninh đối ngoại và ổn định nội tại hoàn toàn bị xóa nhòa. Biến cố mang tính bước ngoặt xảy ra vào ngày 28/02, khi Mỹ và Israel đồng loạt khai hỏa chiến dịch Operation Epic Fury, nhắm trực tiếp vào các lãnh đạo cấp cao của Iran, bao gồm cả Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.

Đòn đáp trả từ phía Tehran bằng hàng loạt tên lửa hành trình và máy bay không người lái không chỉ giới hạn ở Israel mà còn lan rộng ra các tài sản của Mỹ tại Bahrain, UAE, Qatar và đặc biệt là căn cứ Akrotiri tại Cyprus - một điểm tựa chiến lược nằm ngay trong vùng ảnh hưởng trực tiếp của EU.

Nghịch lý địa chính trị hiện lên rõ rệt hơn bao giờ hết: EU, dù là đối tác thương mại khổng lồ và nhà tài trợ nhân đạo hàng đầu, lại đang bị đẩy ra ngoài lề của những quyết định định đoạt tương lai khu vực. Sự bất lực này không chỉ là vấn đề ngoại giao mà còn là một lỗ hổng an ninh hiện hữu.

Tarja Cronberg, cựu Chủ tịch Phái đoàn Nghị viện Châu Âu về Iran, nhận định: "Năm 2003, khi bắt đầu đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran, EU có ba mục tiêu: tránh can thiệp quân sự, thống nhất EU sau cuộc bỏ phiếu tại Hội đồng Bảo an về Iraq và tạo ra vai trò quyền lực đáng kể cho chính mình...

Giờ đây, một cuộc can thiệp quân sự đang diễn ra dù các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn đang tiếp tục. EU đã đánh mất nỗ lực quan trọng nhất về 'chủ nghĩa đa phương hiệu quả' khi các cuộc ném bom đang tiếp diễn và kịch bản thay đổi chế độ đang được thúc đẩy".

Những "gót chân Achilles"

Theo các nhà phân tích, cuộc xung đột Mỹ-Israel-Iran đã phơi bày sự mong manh của cấu trúc an ninh châu Âu khi "đám cháy" không còn xa xôi. Việc đóng cửa eo biển Hormuz đã ngay lập tức bẻ gãy chuỗi cung ứng năng lượng, đẩy giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu tăng vọt gần 40%. Tình hình đặc biệt báo động khi mức dự trữ khí đốt hiện nay chỉ còn khoảng 46 tỷ m3, sụt giảm nghiêm trọng so với mức 77 tỷ m3 của năm 2024.

Sự rạn nứt không chỉ dừng lại ở năng lượng mà còn lan sang kinh tế nội khối khi xuất hiện các biện pháp trả đũa thương mại từ Mỹ nhắm vào Tây Ban Nha, sau khi nước này từ chối cho Mỹ sử dụng các căn cứ của mình để tấn công vào Iran. Trong khi đó, áp lực nhân đạo đang đè nặng khi Cơ quan tị nạn EU (EUAA) cảnh báo về làn sóng di cư từ quốc gia 90 triệu dân như Iran có thể trở thành cuộc khủng hoảng tị nạn lớn nhất trong nhiều thập kỷ.

Dù nỗ lực xây dựng hình ảnh thống nhất, EU cũng đang bị chia cắt bởi những luồng tư duy đối lập. Một bên là nhóm quốc gia ưu tiên luật pháp quốc tế như Tây Ban Nha, Ireland, Na Uy và Thụy Sĩ; bên kia là nhóm E3 (Pháp, Đức, Anh) với những cam kết khu vực đầy rẫy mâu thuẫn.

Chuyên gia Jane Kinninmont, Giám đốc điều hành Hiệp hội Liên hợp quốc-Vương quốc Anh (UNA-UK), bình luận: "Nếu EU muốn trở thành một tác nhân địa chính trị có ảnh hưởng thực thụ, họ cần phải vượt qua điều này. Rủi ro là nếu họ chỉ tập trung vào sự đồng thuận, họ sẽ kết thúc với những tuyên bố chung chung theo kiểu 'mẫu số chung thấp nhất'. Sự im lặng trước các hành vi vi phạm Hiến chương Liên Hợp Quốc là một vấn đề đối với các quốc gia luôn khẳng định mình bảo vệ luật pháp quốc tế".

Sự xói mòn uy tín của EU còn đến từ sự thiếu nhất quán trong ngôn từ. Sahil V. Shah, chuyên gia chính sách về Iran, cho rằng: “Phản ứng của châu Âu đối với các cuộc tấn công của Mỹ-Israel vào Iran là thiếu nhất quán một cách đáng lo ngại...

Trong khi đó ông Michel Duclos, cựu Đại sứ Pháp, nhấn mạnh tầm nhìn về tương lai. Ông cho rằng các quốc gia châu Âu – ít nhất là Anh và Pháp, với các cam kết trong khu vực – hiện đang ít nhiều bị kéo vào cuộc xung đột. "Họ phải đối mặt với tình hình hiện tại, nhưng họ cũng nên lập kế hoạch cho tương lai: họ sẽ có thể cung cấp sự trợ giúp nào trong những ngày hậu chiến đối với người dân Iran, và những nước láng giềng có khả năng bị tổn thương? Và rộng hơn, làm thế nào để họ có thể tránh được một hố sâu ngăn cách mới với các nước phương Nam (Global South)?"

Đối tác chiến lược hay chỉ là bên quan sát?

Theo các chuyên gia, cuộc xung đột tại Trung Đông không chỉ là phép thử về năng lực hậu cần mà là bài kiểm tra về sự tồn vong của trật tự dựa trên luật lệ mà EU hằng theo đuổi. Tuy nhiên, sự chia rẽ trong nội bộ, từ ngôn từ ngoại giao đến các ưu tiên quốc gia, đang đẩy EU vào một vị thế bấp bênh.

Oliver Meier, Giám đốc Chính sách và Nghiên cứu của European Leadership Network (ELN), đã đưa ra lời cảnh báo về rủi ro can dự sâu hơn: "Đối với người châu Âu, điều quan trọng nhất lúc này là không để bị kéo sâu hơn vào xung đột đang mở rộng trong khu vực. Chắc chắn Pháp và Anh có thể và phải bảo vệ các đồng minh và tài sản khỏi các cuộc tấn công của Iran, nhưng lời tuyên bố đáng ngại của nhóm E3 (Anh, Pháp, Đức) rằng họ bảo lưu quyền tiêu diệt năng lực phóng tên lửa của Iran 'tại nguồn' có thể đẩy họ vào một 'con dốc dễ trượt dài', biến họ thành các bên tham chiến... "

Thông điệp cuối cùng cho Brussels là sự chuẩn bị không thể chỉ nằm ở các chuyến bay giải cứu hay các kho dự trữ. Đó phải là sự thống nhất chính trị để không bị cuốn vào những xung đột do lựa chọn của các cường quốc khác. Theo các chuyên gia ELN, nếu không thể tự chủ về chiến lược và kiên định với các nguyên tắc pháp lý quốc tế, EU sẽ mãi chỉ là một bên quan sát có ví tiền lớn nhưng thiếu đi tiếng nói quyết định trong một trật tự thế giới mới đầy biến động.