Vì sao đường chạy marathon lại dài 42,195km?

Thành tích chinh phục cự ly marathon 42,195km từ lâu đã trở thành biểu tượng cho sức bền, tinh thần kiên cường và giới hạn tối đa của thể lực con người. Hàng triệu vận động viên trên toàn thế giới tập luyện hàng tháng trời chỉ để hoàn thành con số này.

Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rằng cự ly tiêu chuẩn với con số rất lẻ này không phải được tính toán theo chuẩn mực khoa học hay toán học. Nó là kết quả của một hành trình lịch sử kéo dài hàng nghìn năm, thêm truyền thuyết cổ đại, sự ngẫu hứng của Hoàng gia Anh và quá trình chuẩn hóa khắt khe của thể thao hiện đại.

Truyền thuyết và nguồn gốc tên gọi Marathon

Để hiểu về cự ly này, cần phải quay ngược thời gian về năm 490 TCN tại đất nước Hy Lạp cổ đại. Theo truyền thuyết nổi tiếng, quân đội Hy Lạp đã đánh bại quân xâm lược Ba Tư trong trận chiến Marathon lịch sử. Sau chiến thắng lừng lẫy, vị sứ giả truyền tin tên là Pheidippides nhận nhiệm vụ chạy một mạch từ cánh đồng Marathon về thành Athens để báo tin mừng cho người dân.

Ông đã chạy liên tục không nghỉ, vượt qua các loại địa hình hiểm trở để mang thông điệp chiến thắng về tới nơi. Vừa chạm chân đến thành Athens, ông hô lớn “Chiến thắng rồi!” rồi gục xuống và qua đời vì kiệt sức.

Khi Olympic được khôi phục vào năm 1896 tại Athens, các nhà tổ chức quyết định đưa môn chạy đường dài vào chương trình thi đấu để tưởng nhớ và tôn vinh Pheidippides trong hành trình từ Marathon về Athens. Tên gọi “Marathon” cũng từ đó mà ra đời.

Chiều dài đường chạy ban đầu

Trong kỳ Thế vận hội Olympic hiện đại đầu tiên năm 1896, ý tưởng tái hiện bước chân của Pheidippides đã được thực hiện hóa. Các nhà tổ chức đo đạc quãng đường thực tế từ cầu Marathon đến sân vận động Panathenaic ở thành phố Athens.

Khoảng cách đo được lúc bấy giờ là khoảng 40km (tương đương 24,85 dặm). Vận động viên người Hy Lạp Charilaos Vasilakos là người đầu tiên chiến thắng trong cuộc đua thử nghiệm, sau đó Spiridon Louis giành Huy chương Vàng Olympic với thời gian 2 giờ 58 phút 50 giây.

Trong giai đoạn đầu, cự ly marathon chưa có con số cố định tuyệt đối. Khoảng cách giữa các giải đấu thường dao động quanh mốc 40km, phụ thuộc vào tuyến đường thực tế giữa các điểm mốc lịch sử ở từng thành phố đăng cai.

Sự ngẫu hứng tại Olympic London 1908

Con số chính xác 42,195km (hay 26 dặm 385 yard) xuất hiện tại Thế vận hội London năm 1908. Ban đầu, ban tổ chức dự định thiết lập đường chạy dài tròn 26 dặm (khoảng 41,84km), bắt đầu từ Lâu đài Windsor và kết thúc tại Sân vận động White City.

Tuy nhiên, Hoàng gia Anh đưa ra một số yêu cầu đặc biệt làm thay đổi lịch sử môn chạy bộ. Họ muốn cuộc đua được xuất phát ngay dưới cửa sổ phòng ngủ của trẻ em tại Lâu đài Windsor để các hoàng tử và công chúa nhỏ có thể quan sát trực tiếp.

Chưa dừng lại ở đó, Hoàng hậu Alexandra cũng yêu cầu vạch đích của cuộc đua phải nằm chính xác ngay trước khán đài Hoàng gia (Royal Box) bên trong sân vận động White City để bà cùng gia đình dễ dàng theo dõi khoảnh khắc về đích. Việc điều chỉnh cả điểm xuất phát lẫn điểm kết thúc theo yêu cầu này đã kéo dài quãng đường thêm 385 yard, nâng tổng chiều dài lên đúng 26 dặm 385 yard, tương đương 42,195km.

42,195km khắc sâu vào lịch sử

Kỳ Olympic 1908 không chỉ sinh ra con số 42,195km mà còn chứng kiến một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất lịch sử thể thao. Vận động viên người Italy là Dorando Pietri dẫn đầu khi bước vào sân vận động White City. Tuy nhiên, vì quá kiệt sức trên những mét cuối cùng của cự ly 42,195km mới, ông ngã gục nhiều lần và bị mất phương hướng.

Nhìn thấy tình cảnh đáng thương của Pietri, các quan chức đường đua và bác sĩ đã chạy đến dìu ông qua vạch đích. Pietri hoàn thành cuộc đua đầu tiên, nhưng sau đó bị bác bỏ kết quả do nhận được sự hỗ trợ từ bên ngoài, và Huy chương Vàng thuộc về vận động viên người Mỹ, Johnny Hayes.

Cuộc tranh cãi nảy lửa cùng sự cảm động trước tinh thần phi thường của Pietri đã thu hút sự chú ý khổng lồ của truyền thông toàn cầu. Điều này làm cho cự ly 42,195km trở nên cực kỳ nổi tiếng và khắc sâu vào tâm trí của công chúng yêu thể thao lúc bấy giờ.

Sự chuẩn hóa của Liên đoàn Điền kinh Quốc tế (IAAF)

Sau kỳ Olympic 1908, các kỳ Thế vận hội tiếp theo vẫn tiếp tục sử dụng các cự ly không thống nhất: 40,2km vào năm 1912 tại Stockholm, Thụy Điển và 42,75km vào năm 1920 tại Antwerp, Bỉ. Sự thiếu nhất quán này tạo ra nhiều bất cập trong việc ghi nhận kỷ lục thế giới và so sánh thành tích giữa các vận động viên.

Để chấm dứt tình trạng lộn xộn này, Liên đoàn Điền kinh Quốc tế (IAAF - nay là World Athletics) quyết định phải có chuẩn mực duy nhất. Năm 1921, IAAF chính thức chọn cự ly của kỳ Olympic London 1908 làm chiều dài chuẩn cho mọi giải marathon trên toàn thế giới là 42,195km.

Lý do IAAF chọn con số này là vì tính phổ biến và danh tiếng vượt trội mà cuộc đua London 1908 tạo ra trước đó. Kể từ năm 1924 tại Olympic Paris, con số 42,195km trở thành cự ly chuẩn mực bắt buộc cho đến ngày nay.

Rào cản của cơ thể con người

Dù con số 42,195km được ra đời một cách khá tình cờ, các nghiên cứu sinh lý học thể thao hiện đại lại chỉ ra rằng đây là cột mốc đặc biệt lý tưởng để thử thách giới hạn của con người. Cơ thể tích trữ năng lượng chủ yếu dưới dạng glycogen trong cơ bắp và gan.

Với một vận động viên được huấn luyện tốt, lượng glycogen dự trữ tối đa chỉ đủ cung cấp năng lượng cho khoảng 30km đến 35km vận động liên tục ở cường độ cao. Khi vượt qua mốc 35km, cơ thể bắt đầu cạn kiệt nguồn glycogen và phải chuyển sang đốt cháy chất béo, quá trình chuyển hóa chậm hơn và tốn nhiều oxy hơn rất nhiều.

Hiện tượng này tạo ra rào cản tâm lý và thể xác khủng khiếp mà dân chạy bộ gọi là “đâm vào bức tường” (hitting the wall). Khoảng cách 42,195km buộc người chạy phải vượt qua “bức tường” sinh lý này trong khoảng 7km đến 12km cuối cùng. Nếu cự ly ngắn hơn, thử thách chạy bộ chưa đủ gian nan; nếu dài hơn, tỷ lệ chấn thương và nguy cơ kiệt sức nguy hiểm sẽ tăng lên đáng kể.