Vì sao cả Trung Đông cùng lúc gánh 'bão lửa'?

Trong những tuần gần đây, lực lượng Houthi tại Yemen tuyên bố tấn công cơ sở dầu mỏ của Ả Rập Xê Út. Trong khi đó, Riyadh đổ lỗi cho nhóm dân quân ở Iraq cùng với Mỹ tiến hành ném bom. Ở một diễn biến khác, Iran phóng tên lửa về phía Jordan và cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) đốt cháy tàu thuyền ở Ai Cập.

Theo AP, những vụ việc này diễn ra ở nhiều địa điểm khác nhau và tạo cảm giác như cuộc xung đột riêng lẻ, nhưng thực chất chúng đều gắn với cuộc đối đầu rộng lớn hơn giữa Mỹ và Iran. Hiện nay, tâm điểm căng thẳng được cho đang xoay quanh khu vực eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.

Tâm điểm eo biển Hormuz

Tâm điểm của làn sóng căng thẳng mới là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải có hình dạng khuỷu tay nằm giữa Iran và Oman. Trước khi xung đột bùng phát, khu vực này là nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt được giao dịch trên toàn cầu.

Iran nhiều lần khẳng định Tehran có quyền kiểm soát tuyến đường biển chiến lược này, đồng thời tiến hành loạt cuộc tấn công nhằm vào những tàu thuyền sử dụng hành lang hàng hải thay thế do quân đội Mỹ giám sát dọc theo vùng biển ngoài khơi Oman.

Đáp lại, Mỹ mở nhiều đợt tấn công nhằm vào Iran và tuyên bố eo biển Hormuz cần được duy trì thông suốt đối với mọi hoạt động hàng hải quốc tế như giai đoạn trước khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hôm 28/2. Mỗi khi Mỹ tiến hành không kích, Iran cũng nhanh chóng đáp trả bằng đợt phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào những quốc gia Ả Rập có lực lượng Mỹ đồn trú, trong đó có Jordan và Kuwait.

Cuộc giao tranh kéo dài trong nhiều tuần qua khiến một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời sụp đổ, làm gia tăng sự mất lòng tin giữa các bên. Trong bối cảnh hiện nay, Iran được cho là ưu tiên củng cố quyền kiểm soát eo biển Hormuz hơn là theo đuổi một thỏa thuận với Mỹ nhằm đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt quốc tế.

Tuy nhiên, trong tuyên bố hôm 4/8, Tổng thống Donald Trump cho biết chính quyền của ông có “cuộc thảo luận rất tốt” với Iran trong cuộc đàm phán kéo dài cả ngày, làm dấy lên kỳ vọng sắp kết thúc xung đột. “Họ đã đàm phán cả ngày. Eo biển Hormuz sẽ sớm được mở cửa trở lại. Nếu họ lại rút lui (khỏi cuộc đàm phán), họ sẽ phải trả giá rất đắt”, ông Trump nói.

Ông Trump thường xuyên dọa tiến hành cuộc tấn công quy mô lớn nếu Tehran không đạt được thỏa thuận, rồi lại viện dẫn những tiến triển trong cuộc đàm phán để “tung hoả mù”.

Tương tự, Axios đưa tin Mỹ và Iran đang tiến gần đến thỏa thuận tạm thời để mở lại eo biển Hormuz với sự đồng ý của Oman, quốc gia kiểm soát một phần tuyến đường thủy này. Bản báo cáo xác nhận Washington đang hướng tới việc đưa ra thông báo vào 5/8 (giờ địa phương).

Tuy nhiên, truyền thông nhà nước Iran thông tin thỏa thuận với Oman về eo biển Hormuz sẽ bị trì hoãn đến “chừng nào Mỹ còn tiếp tục đe dọa Iran”.

Vùng Vịnh rực lửa

Bên cạnh vấn đề eo biển Hormuz, việc lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tuyên bố phong tỏa tuyến đường hằng hải với Ả Rập Xê Út cũng tạo nên mối lo ngại lớn. Khi động thái này đe dọa hoạt động vận chuyển hàng hóa qua tuyến đường thương mại quan trọng dẫn qua eo biển Bab el-Mandeb và biển Đỏ đến kênh đào Suez của Ai Cập.

Lực lượng Houthi cũng tuyên bố tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Ả Rập Xê Út gần đường ống dẫn dầu Đông - Tây, nơi vương quốc này sử dụng để vận chuyển hàng triệu thùng dầu kể từ khi eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Nguyên nhân được cho bắt nguồn từ cuộc xung đột riêng biệt nhưng có liên quan kéo dài hơn một thập kỷ, dường như đang bùng phát trở lại. Nhưng nó cũng tạo ra mặt trận mới mà Iran có thể sử dụng để gây áp lực lên đồng minh quan trọng của Mỹ và có khả năng làm suy yếu thêm nguồn cung năng lượng của thế giới với những ảnh hưởng vượt xa khu vực.

Trong khi đó, Ả Rập Xê Út cáo buộc nhóm dân quân thân Iran tại Iraq tiến hành cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào cơ sở dầu mỏ của nước này trong 2 ngày liên tiếp. Đáp trả, không quân Mỹ và Ả Rập Xê Út không kích vị trí của lực lượng dân quân tại Iraq.

Iraq duy trì mối quan hệ chặt chẽ với cả Mỹ và Iran, nhưng phải duy trì thế cân bằng mong manh giữa hai bên. Kể từ khi xung đột bùng phát, nước này gần như rơi vào thế ở giữa hai làn đạn. Chính phủ Iraq phải lên án cuộc không kích của Mỹ và Ả Rập Xê Út, cho rằng chiến dịch diễn ra đúng lúc Baghdad đang điều tra nguyên nhân các vụ tấn công.

Theo kế hoạch, toàn bộ lực lượng Mỹ sẽ hoàn tất rút khỏi Iraq vào cuối tháng 9. Chính phủ Iraq cũng cam kết giải giáp các nhóm vũ trang ngoài nhà nước hoặc sáp nhập họ vào quân đội. Tuy nhiên, tiến trình này có nguy cơ ngưng trệ khi xung đột khu vực tiếp tục leo thang.

Ở mặt trận khác, cuộc tấn công bằng UAV vào cảng Damietta trên biển Địa Trung Hải của Ai Cập khiến 2 tàu chở khí đốt tự nhiên bốc cháy, trong đó có một cơ sở lưu trữ nổi thuộc sở hữu của Mỹ. Chưa có tổ chức nào nhận trách nhiệm về vụ tấn công và lực lượng Houthi phủ nhận mọi cáo buộc.

Trong khi đó, Ai Cập - đồng minh thân cận của Mỹ và là nước trung gian hòa giải khu vực được xem một trong số ít các quốc gia ở Trung Đông không can thiệp quân sự vào cuộc chiến từ trước đến nay.

Tương lai nào cho Trung Đông?

Theo đánh giá của nhiều nhà sử học và chuyên gia an ninh, mối lo ngại lớn nhất ở thời điểm hiện tại không nằm ở mức độ khốc liệt của các cuộc giao tranh, mà ở việc ngày càng có nhiều bên bị cuốn vào vòng xoáy xung đột.

Thực tế lịch sử cho thấy, Thế chiến thứ Nhất cũng bắt đầu từ cuộc khủng hoảng mang tính khu vực. Tuy nhiên, sự chồng chéo của các cam kết đồng minh, những tính toán chiến lược sai lầm cùng đòn đáp trả nối tiếp nhau khiến cuộc khủng hoảng nhanh chóng vượt khỏi phạm vi ban đầu và leo thang thành cuộc chiến tranh trên quy mô toàn cầu.

Israel - quốc gia từng tham gia vào cuộc oanh tạc kéo dài nhiều tuần ban đầu nhằm vào Iran và liên tục bị tên lửa Iran nhắm mục tiêu trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột giờ đây đang đứng ngoài cuộc. Mọi tuyên bố liên quan đến Iran phần lớn đến từ phía Mỹ và Israel dường như bị lãng quên trên các phương tiện truyền thông.

Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vẫn có sự thúc giục Mỹ tiếp tục duy trì sức ép quân sự cho đến khi năng lực chiến lược của Iran bị suy giảm đáng kể. Nhìn chung, Israel chưa muốn giảm leo thang căng thẳng với Iran trong thời gian này.

Lực lượng Houthi ở Yemen vẫn “miệt mài” tập kích tàu dầu của Ả Rập Xê Út trên biển Đỏ. Đồng thời, lệnh phong tỏa các cảng và vùng biển của Ả Rập Xê Út trên biển Đỏ vẫn chưa được dỡ bỏ.

Tại Lebanon, thỏa thuận ngừng bắn ngày 20/6 nhìn chung vẫn được duy trì, dù tình hình thực tế rất mong manh. Hiện tại, Israel và chính phủ Lebanon đang thực hiện giai đoạn đầu của thỏa thuận, theo đó lực lượng Israel sẽ rút quân và quân đội Lebanon sẽ tiến vào. Thỏa thuận cũng quy định Hezbollah phải giải giáp, nhưng bị bác bỏ.

Trong khi đó, CNN nhận định thỏa thuận về eo biển Hormuz đang dần hình thành, nhưng điều đó không phải là thỏa thuận mà ông Trump muốn. Giống như những cơn gió đổi chiều, kế hoạch cho tương lai của eo biển Hormuz và cơ hội thành công của chúng thay đổi gần như hàng ngày.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết một thỏa thuận có thể đạt được trong tuần này, nhưng ông lại một lần nữa đe dọa sẽ tấn công Iran nếu không đạt được thỏa thuận.

Nhìn chung, bất kỳ cuộc tấn công nào từ Iran, Hezbollah hoặc Israel đều có thể làm bùng phát lại cuộc xung đột, mở ra một mặt trận mới và lúc đó tình hình ở Trung Đông sẽ khó khăn hơn rất nhiều.