Từ những dòng sông bỏ quên đến “mỏ vàng” đô thị

Tại nhiều thành phố ở vùng Trung Tây và Vành đai Công nghiệp cũ (Rust Belt) của Mỹ, những dòng sông từng phục vụ chủ yếu cho sản xuất và vận tải nay đang được nhìn nhận theo một cách khác.

Khi hoạt động công nghiệp ven sông suy giảm, các đô thị đứng trước yêu cầu vừa thu hút nguồn nhân lực, vừa nâng cao chất lượng sống, cải tạo bờ sông trở thành một xu hướng ngày càng phổ biến.

Điều đáng chú ý là các dự án này không chỉ nhằm làm đẹp cảnh quan hay tạo thêm công viên. Nếu được quy hoạch và đầu tư đúng cách, một khu vực ven sông có thể trở thành không gian công cộng cho người dân, điểm đến cho du khách và động lực tạo ra giá trị kinh tế mới.

Ba thành phố Chicago, Pittsburgh và Cincinnati cho thấy những cách khác nhau để biến khoản đầu tư vào bờ sông thành lợi ích lâu dài cho đô thị.

Chicago: Khi bờ sông có thể tự tạo nguồn thu

Ý tưởng xây dựng một tuyến đường đi bộ liên tục dọc nhánh chính sông Chicago đã được thành phố theo đuổi trong nhiều thập niên.

Từ những năm 1990, Chicago bắt đầu lên kế hoạch xây dựng tuyến đi bộ mới, trong đó có những đoạn phải mở rộng khoảng 7,6 m ra lòng sông và xây dựng các lối kết nối dưới chân cầu. Những đoạn đầu tiên được triển khai vào đầu những năm 2000. Các giai đoạn sau đó đã hoàn thiện tuyến Riverwalk dài khoảng 2 km, chạy dọc nhánh chính của sông Chicago và kết thúc tại Lake Street.

Ngày nay, Chicago Riverwalk không chỉ là một lối đi bộ. Dọc tuyến có nhà hàng, quán ăn, khu vui chơi, điểm ngắm cảnh, bến thuyền và nhiều hoạt động giải trí khác.

Mỗi đoạn được thiết kế cho một mục đích khác nhau. Marina Plaza có sân ăn uống và khu vực dành cho thuyền. The Cove là nơi người dân có thể đưa thuyền nhỏ xuống nước, nghỉ ngơi hoặc mua kem. The Jetty được thiết kế để tạo môi trường sống cho cá. Water Plaza là khu vực vui chơi tương tác với nước.

Nhờ đó, một khu vực ven sông từng ít được sử dụng đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách.

Điều đặc biệt hơn nằm ở cách Chicago giải bài toán kinh phí.

Các giai đoạn II và III của dự án được tài trợ thông qua chương trình TIFIA của chính phủ liên bang, với khoản vay 100 triệu USD. Thành phố cam kết sử dụng nguồn thu từ các hoạt động kinh doanh trên Riverwalk để trả khoản vay trong vòng 35 năm, đồng thời hướng tới mục tiêu nguồn thu này đủ trang trải cả chi phí vận hành và bảo trì.

Kết quả ban đầu vượt kỳ vọng. Năm 2015, doanh thu của dự án đạt 4,6 triệu USD, gần gấp bốn lần mức trung bình 1,2 triệu USD/năm trong giai đoạn 2011-2014. Một năm sau, doanh thu tiếp tục tăng hơn gấp đôi, lên 9,4 triệu USD.

Khu vực trước đây gần như bỏ không cũng bắt đầu tạo ra nguồn thu thuế. Chỉ riêng năm thứ hai, gần 950.000 USD tiền thuế được tạo ra từ các hoạt động kinh doanh mới, đồng thời tạo việc làm cho hàng chục người.

Pittsburgh: Một đồng đầu tư công kéo theo 20 đồng vốn tư nhân

Pittsburgh là thành phố nằm tại nơi ba con sông hội tụ. Trong nhiều năm, khu vực ven sông của thành phố đã được cải tạo thông qua hàng loạt dự án lớn như casino, trung tâm hội nghị và công viên.

Một nghiên cứu về tác động kinh tế cho thấy, trong 15 năm, khoảng 130 triệu USD được đầu tư vào Three Rivers Park đã tạo động lực cho gần 2,6 tỷ USD các dự án phát triển dọc bờ sông và gần 4,1 tỷ USD tổng giá trị phát triển tại khu vực ven sông và vùng lân cận.

Nói đơn giản, cứ 1 USD đầu tư công vào không gian ven sông lại kéo theo khoảng 20 USD đầu tư tư nhân cho các dự án phát triển tại khu vực này.

Giá trị bất động sản cũng tăng rõ rệt, với mức tăng khoảng 60% quanh các dự án ven sông kể từ năm 2001, gần gấp đôi mức 32% của toàn thành phố ngoài những khu vực chịu tác động trực tiếp.

Ở South Side, một khu vực trước đây kém phát triển nhưng nằm gần bờ sông, giá bất động sản tăng tới 117% kể từ năm 2001.

Với dữ liệu này, Pittsburgh tiếp tục tính toán khả năng đầu tư 50 triệu USD để cải thiện không gian công cộng ven sông tại khu Strip District. Tùy kịch bản, khoản đầu tư này được dự báo có thể tạo ra 6,8-15,6 triệu USD tiền thuế mỗi năm, cao hơn đáng kể khoản thanh toán nợ hằng năm khoảng 3,3 triệu USD.

Nói cách khác, thành phố có thể dùng khoản đầu tư ban đầu để tạo ra một nguồn giá trị mới, sau đó tiếp tục thu lại một phần giá trị đó thông qua thuế và các hoạt động kinh tế.

Cincinnati: Khi người dân và doanh nghiệp cùng góp sức

Cincinnati cũng từng có một khu vực ven sông rất khác so với ngày nay.

Dọc sông Ohio, khu vực trung tâm thành phố từng chủ yếu là những bãi đỗ xe rộng lớn, hạ tầng cũ kỹ và thường xuyên bị ngập. Một tuyến đường cao tốc còn ngăn cách trung tâm thành phố với dòng sông - nơi từng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của Cincinnati.

Quá trình thay đổi bắt đầu khi thành phố thực hiện một số khoản đầu tư lớn, trong đó có 455 triệu USD xây dựng sân vận động của đội Cincinnati Bengals và dự án tái thiết Fort Washington Way.

Những dự án này tạo tiền đề cho các công trình tiếp theo như Great American Ballpark và khu phức hợp đa chức năng The Banks.

Ở giữa khu vực mới phát triển là Smale Riverfront Park, một công viên ven sông có vai trò kết nối trung tâm thành phố với khu vực ven sông.

Công viên rộng khoảng 8 ha không chỉ là nơi để đi dạo. Người dân có thể tổ chức dã ngoại, tham dự hòa nhạc, các sự kiện thể thao, lễ hội và nhiều hoạt động trên sông.

Một trong những sự kiện đáng chú ý là Paddlefest, lễ hội chèo thuyền lớn nhất vùng Trung Tây, thu hút khoảng 2.200 người đến khu vực ven sông.

Công viên còn có khu vui chơi với nước, sân khấu, khu vui chơi nghệ thuật, vườn nước, ghế xích đu và tuyến dạo bộ ven sông dài khoảng 640 m. Các bến thuyền công cộng và điểm neo đậu theo mùa cũng được đưa vào quy hoạch.

Điểm đáng chú ý nhất là cách Cincinnati huy động vốn.

Ngoài 56,6 triệu USD vốn công từ các cấp chính quyền liên bang, bang, hạt và thành phố, dự án còn huy động được 44 triệu USD vốn tư nhân.

Các doanh nghiệp, gia đình và tổ chức thiện nguyện đóng góp cho từng hạng mục cụ thể. Khoản tài trợ 20,7 triệu USD của John G. Smale đặc biệt quan trọng, giúp thúc đẩy các giai đoạn cuối của dự án. Công viên sau đó được đặt theo tên ông và vợ là John G. and Phyllis W. Smale Riverfront Park.

Câu chuyện Cincinnati cho thấy, khi một dự án ven sông đủ hấp dẫn và mang lại lợi ích rõ ràng cho cộng đồng, khu vực tư nhân cũng có thể trở thành một phần của quá trình xây dựng thành phố.

Ba dòng sông với những phương thức khác nhau, nhưng đều cho thấy một điểm chung: đầu tư vào dòng sông có thể tạo ra nhiều giá trị hơn một công viên đẹp hay một tuyến đường đi bộ.

Đó có thể là nơi người dân vui chơi, tập thể thao, đi bộ, chèo thuyền; là điểm đến du lịch; là không gian kết nối các khu dân cư; đồng thời tạo động lực cho doanh nghiệp, bất động sản và nguồn thu ngân sách.

Quan trọng hơn, những câu chuyện này cho thấy cách nhìn về dòng sông đã thay đổi. Dòng sông từng được xem chủ yếu như một tuyến vận tải, không gian phục vụ công nghiệp hoặc nơi “mặt sau” của thành phố. Nay, nó có thể trở thành tài sản chung của đô thị.

Đó cũng là lý do tái thiết không gian ven sông đang trở thành một trong những công cụ quan trọng để các thành phố định hình lại chính mình trong thế kỷ XXI.