Tống Giang ngoài đời thực khác xa nhân vật trong truyện 'Thủy hử'

Trong tứ đại danh tác của văn học cổ điển Trung Hoa, “Thủy hử” của Thi Nại Am giữ vị trí đặc biệt khi khắc họa bức tranh hoành tráng về 108 vị anh hùng Lương Sơn.

Tống Giang thật cao lớn, đẹp trai

Nhân vật trung tâm Tống Giang - với biệt hiệu Cập Thời Vũ (cơn mưa kịp thời), Hô Bảo Nghĩa (người kêu gọi giữ gìn và xả thân vì đại nghĩa) - được coi là biểu tượng của lòng trắc ẩn và tư tưởng trung quân ái quốc bi tráng.

Tuy nhiên, khi đối chiếu tiểu thuyết với các văn bia khảo cổ và chính sử triều Tống, giới nghiên cứu văn sử tại Trung Quốc và quốc tế lại phát hiện ra những sự thật khác biệt. Tống Giang trong lịch sử thực tế khác xa trên trang sách; hình tượng nghệ thuật mà Thi Nại Am xây dựng rất có thể là chiếc áo mượn tạm để che giấu một thủ lĩnh nông dân lừng lẫy khác cuối thời Nguyên.

Điểm khác biệt đầu tiên giữa văn học và hiện thực nằm ở diện mạo của người đứng đầu Lương Sơn. Dưới ngòi bút của Thi Nại Am, Tống Giang được miêu tả là “Hiếu Nghĩa Hắc Tam Lang” với vóc dáng thấp bé, làn da ngăm đen và tướng mạo có phần tầm thường, thu phục người khác thuần túy bằng đức độ.

Trái lại, các tư liệu dân gian thời Tống - Nguyên lại ghi nhận Tống Giang ngoài đời thực là một người đàn ông cao lớn, trán rộng, mặt vuông chữ điền, toát lên phong thái uy nghiêm và bản lĩnh của một vị chỉ huy quân sự dạn dày sương gió.

Không có cuộc khởi nghĩa ở Lương Sơn Bạc

Về quy mô khởi nghĩa, khoảng cách giữa hiện thực và tiểu thuyết còn lớn hơn thế. Trong lịch sử, phong trào của Tống Giang bùng nổ vào khoảng năm Tuyên Hòa thứ nhất (1119) thời Tống Huy Tông. Nhóm nghĩa quân này thực chất chỉ có 36 thủ lĩnh, không hề có con số 108 tướng lĩnh ứng với các vì sao Thiên Cương và Địa Sát.

Đặc biệt, họ chưa từng xây dựng một sơn trại hay căn cứ địa kiên cố tại đầm nước Lương Sơn Bạc như trong tác phẩm. Bản chất cuộc nổi dậy của Tống Giang là “lưu khấu”, một đội quân tác chiến cơ động cao, di chuyển đánh úp liên tục khắp các vùng Sơn Đông, Hà Bắc, Hà Nam và Giang Tô.

Toàn bộ cuộc khởi nghĩa chỉ kéo dài trong khoảng 2 đến 3 năm và chấm dứt vào năm 1121, khác xa với dòng thời gian dài dằng dặc 14-16 năm từ lúc lập trại đến khi dẹp loạn Phương Lạp trong tiểu thuyết.

Tống Giang của lịch sử không thèm khát chiêu an

Một trong những nút thắt lớn nhất của “Thủy hử” là Tống Giang một lòng hướng về triều đình, chấp nhận chiêu an để rồi dẫn quân đi dẹp cuộc khởi nghĩa Phương Lạp, lập đại công nhưng cuối cùng bị gian thần ban rượu độc hại chết. Lịch sử hoàn toàn không có câu chuyện bi tráng này.

Thứ nhất, về việc chiêu an và thất bại, Tống Giang ngoài đời không hề chủ động xin hàng vì lòng trung quân. Năm 1121, khi tiến đánh Hải Châu, quân Tống Giang bị tri châu Trương Thúc Dạ phục kích, dùng kế đốt sạch toàn bộ chiến thuyền và chặn đứt đường lui. Rơi vào bước đường cùng, Tống Giang buộc phải buông vũ khí đầu hàng.

Thứ hai, nhầm lẫn về chức Vũ Công Đại phu: Dân gian lầm tưởng Tống Giang được phong hàm này vì lập công dẹp giặc. Nhưng văn bia mộ chí của danh tướng Chiết Khả Tồn được khai quật năm 1939 đã minh định, chính Chiết Khả Tồn mới là người được triều đình thăng từ Vũ Tiết Đại phu lên Vũ Công Đại phu nhờ chiến công truy quét tàn quân và bắt sống được Tống Giang sau khi bình định xong Phương Lạp.

Thứ ba, trong chiến dịch dẹp loạn Phương Lạp, sử sách có ghi nhận một viên tướng tên Tống Giang lập công bắt sống tướng địch là Phương Kỳ Phật. Học giả danh tiếng người Nhật Bản Miyazaki Ichisada đưa ra giả thuyết “hai Tống Giang” rất thuyết phục. Một Tống Giang là thủ lĩnh giặc cướp bị bắt ở Sơn Đông và một Tống Giang hoàn toàn khác là tướng lĩnh chính quy của triều đình tham gia đánh dẹp Giang Nam. Việc tiểu thuyết gộp hai nhân vật này làm một thuần túy là thủ pháp văn học.

Thứ tư, về cái chết, không có chén rượu độc nào từ Sái Kinh hay Cao Cầu. Theo ghi chép thời Tống và văn bia Chiết Khả Tồn, sau khi bị bắt sống, số phận của Tống Giang không còn được nhắc đến. Các sử gia suy đoán, triều đình phong kiến với tính chất tàn nhẫn đã lập tức hành quyết Tống Giang cùng các thủ lĩnh cộm cán để trừ hậu họa, tương tự như ghi chép trong sách “Di kiên chí” của Hồng Mại về việc quân cướp Lương Sơn sau khi hàng đều bị xử tử toàn bộ.

Trương Sĩ Thành mới là nguyên mẫu?

Nếu Tống Giang trong lịch sử có quy mô nhỏ bé và kết cục ngắn ngủi như vậy, thì nguồn chất liệu đồ sộ, sống động để Thi Nại Am xây dựng nên Tống Giang trong “Thủy hử” lấy từ đâu? Nhiều nhà nghiên cứu văn học Trung Quốc hiện đại đã chỉ ra, tác giả đã dùng thủ pháp “minh tả Tống Giang, ám tả Trương Sĩ Thành”, mượn tên Tống Giang thời Bắc Tống nhưng kỳ thực lấy nguyên mẫu từ cuộc đời của thủ lĩnh muối Trương Sĩ Thành cuối thời Nguyên.

Thi Nại Am vốn là người Hưng Hóa (Giang Tô), từng trực tiếp tham gia cuộc khởi nghĩa phản Nguyên của Trương Sĩ Thành. Ông vừa yêu mến khí phách buổi đầu, vừa thất vọng sâu sắc trước sự bảo thủ của vị thủ lĩnh này. Sự tương đồng kỳ lạ giữa Tống Giang trong truyện và Trương Sĩ Thành được thể hiện qua hàng loạt cứ liệu.

Tính cách và xuất thân: Trương Sĩ Thành từng làm tạp dịch trong xưởng muối của triều đình, tính tình hào phóng, trọng nghĩa khinh tài, được người dân suy tôn làm lãnh tụ. Điều này giống hệt xuất thân áp ty huyện Vận Thành của Tống Giang, người luôn “trượng nghĩa sơ tài”, được giang hồ tôn xưng là Cập Thời Vũ.

Dòng thời gian 14 năm: Trương Sĩ Thành dựng cờ khởi nghĩa từ năm 1353 đến khi bị bắt và tuẫn tiết năm 1367, tổng cộng 14 năm. Mốc thời gian này trùng khớp hoàn hảo với khoảng thời gian ước lượng từ lúc Tống Giang lên Lương Sơn tụ nghĩa cho đến khi nhận chiêu an và chinh chiến (khoảng 14 năm).

Hành trình đầu hàng và nhận tước: Sau khi chiếm được vùng Bình Giang (Tô Châu), Trương Sĩ Thành từng quy hàng nhà Nguyên, được phong chức Thái úy, nhận long bào, ngự tửu và vận chuyển 11 vạn thạch lương thực mỗi năm cống nộp cho triều đình ở Đại Đô. Hình ảnh này là sự phản chiếu trực tiếp hành động Tống Giang chủ động nhận chiêu an, xin làm thần tử của Tống Huy Tông.

Mối hận nồi da xáo thịt: Sau khi hàng Nguyên, Trương Sĩ Thành quay sang kịch chiến với các lực lượng khởi nghĩa khác cùng thời, tiêu biểu là Chu Nguyên Chương. Chi tiết này được tái hiện qua việc Tống Giang sau khi quy thuận đã phụng chỉ triều đình đi nam chinh bắc phạt, tiêu diệt các đội quân anh em như Phương Lạp, Điền Hổ, Vương Khánh.

Được bách tính lập đền thờ: Sau khi mất, Tống Giang được vua phong tước, dân chúng Sở Châu lập đền thờ phụng bốn mùa. Ngoài đời thực, người dân vùng Tô Châu vì nhớ ơn đức của Ngô Vương Trương Sĩ Thành đã xây miếu thờ, đúc tượng và duy trì tục đốt hương Cửu Tứ (tên lúc nhỏ của Trương Sĩ Thành) vào ngày 30/7 âm lịch hàng năm dưới danh nghĩa cúng Địa Tạng Bồ Tát.

Mật mã trong câu thơ ở Tầm Dương Lâu: Khi say rượu đề thơ ở Giang Châu (Cửu Giang), Tống Giang trong “Thủy hử” viết: “Tâm tại Sơn Đông thân tại Ngô... Tha thời nhược toại lăng vân chí/ Cảm tiếu Hoàng Sào bất trượng phu”. Cửu Giang thuộc địa phận Giang Tây, việc nói “thân tại Ngô” có phần gượng ép, nhưng lại chỉ đích danh vùng đất bản doanh của Ngô Vương Trương Sĩ Thành. Khí phách “cười Hoàng Sào không phải trượng phu” hoàn toàn không tương xứng với một toán cướp 36 người như Tống Giang lịch sử, mà chỉ có thể thuộc về vị vua từng làm chủ dải đất Giang Triết ba ngàn dặm như Trương Sĩ Thành.

Thậm chí, trong truyện, những lần các hảo hán gặp nạn đều được cứu nguy sau một tiếng hô hoán gọi “Trương đại ca” (như Lỗ Trí Thâm, Lý Quỳ) hay hình tượng Võ Tòng dũng mãnh đả hổ được lấy nguyên mẫu từ Biện Nguyên Hanh, bộ tướng kiêm biểu đệ của Trương Sĩ Thành. Tất cả đều là những “mảnh ghép mật mã” mà Thi Nại Am cố tình cài cắm vào tác phẩm.

Sự khác biệt giữa Tống Giang lịch sử và Tống Giang trong “Thủy hử” chính là ranh giới kỳ diệu giữa sự thật và sáng tạo nghệ thuật. Tống Giang ngoài đời chỉ là một thủ lĩnh lưu khấu bình thường, nhưng bằng tài năng kiệt xuất, Thi Nại Am đã lấy “khung xương” từ một sự kiện thời Bắc Tống, đắp lên đó da thịt, hơi thở và bi kịch thời đại của Trương Sĩ Thành mà chính ông từng chứng kiến.

Việc giải mã sự khác biệt này không làm giảm đi giá trị của tác phẩm, mà trái lại, càng làm tôn lên tầm vóc vĩ đại của “Thủy hử”, một cuốn tiểu thuyết vừa phản ánh ước vọng của nhân dân, vừa là bản tổng kết chính trị sâu sắc bằng ngòi bút ẩn dụ tuyệt tài.