Thế giới sẽ dịch chuyển ra sao sau khủng hoảng ở Pháp, châu Âu?

Hàng nghìn cửa hàng tại Paris và các thành phố lớn của Pháp bị đập phá, cướp bóc. Hoạt động thương mại của nền kinh tế lớn thứ hai khu vực đồng Euro bị ngưng trệ. Từ Pháp, làn sóng biểu tình phản đối chi phí sinh hoạt đắt đỏ và khủng hoảng nhà ở lan sang Bỉ, Italy, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha. Những gì đang diễn ra không còn là chuyện đường phố, mà là vết nứt chạy dọc nền móng của cả một mô hình phát triển.

Trả lời phỏng vấn VTC News, Thiếu tướng, GS.TS Nguyễn Hồng Quân, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược - Bộ Quốc phòng, và Đại sứ Nguyễn Quang Khai, nguyên Đại sứ Việt Nam tại các nước Trung Đông đều cho rằng cuộc khủng hoảng ở Pháp và châu Âu phơi bày giới hạn của nhà nước phúc lợi kiểu cũ, đồng thời phát đi tín hiệu về thế giới đang chuyển dịch sâu sắc.

Giới hạn của ngân sách

Bài học đầu tiên từ nước Pháp là giới hạn của ngân sách. Người dân đòi tăng lương, học sinh, sinh viên đòi đầu tư nhiều hơn cho giáo dục, cả xã hội phản đối giá năng lượng leo thang. Chính phủ đã tuyển thêm giáo viên để xoa dịu tình hình. Nhưng theo Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân, với nợ công phình to, thâm hụt ngân sách kỷ lục và khủng hoảng thị trường trái phiếu, mỗi khoản vay mới để đáp ứng yêu sách xã hội chỉ khiến khủng hoảng tài chính thêm trầm trọng.

Bạo lực đô thị và bế tắc chính trị còn làm giới đầu tư lo ngại. Lãi suất vay của Pháp đã chạm mức cao nhất kể từ năm 2012.

“Điều này đồng nghĩa với việc mọi cam kết hỗ trợ tài chính cho người biểu tình ngày càng trở nên tốn kém và khó thực hiện đối với nhà nước, qua đó bộc lộ những hạn chế rõ rệt trong năng lực điều hành của chính phủ”, Thiếu tướng Quân nhận định.

Cùng quan điểm, Đại sứ Nguyễn Quang Khai, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Trung Đông, cho rằng thực tế đó đang là khó khăn, trở ngại để xoa dịu tình hình của Pháp và các nước châu Âu. Theo ông, dù biểu tình bắt nguồn từ một cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội sâu sắc, chính phủ các nước vẫn hết sức thận trọng và hầu như chưa thay đổi căn bản các ưu tiên chính sách.

Chính phủ Pháp và Tổng thống Emmanuel Macron trước mắt tập trung vào các biện pháp an ninh nghiêm ngặt, ngăn chặn biểu tình và đề nghị đàm phán với công đoàn. Với thâm hụt ngân sách gần 6% và cuộc bầu cử tổng thống năm 2027 đang đến gần, Paris khó có nguồn tiền cho những cải cách xã hội tốn kém.

“Một sự thay đổi có hệ thống trong chính sách kinh tế có khả năng trở thành chủ đề của các cuộc đấu tranh trong bầu cử năm 2027 hơn là phản ứng tức thì đối với các hành động biểu tình trên đường phố”, Đại sứ Nguyễn Quang Khai nói.

Ở phạm vi toàn khối, Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân cho rằng làn sóng biểu tình tại Bỉ, Italy, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đang đẩy Liên minh châu Âu (EU) vào thế khó về ổn định kinh tế vĩ mô, buộc các cơ quan quản lý phải tạm nới lỏng tiêu chuẩn giám sát ngân sách để ngăn bất ổn lan rộng.

Xu hướng đóng cửa biên giới, đề cao chủ nghĩa dân tộc và bảo hộ mậu dịch đang lấn át tư duy toàn cầu hóa, báo hiệu một kỷ nguyên đầy thách thức và rủi ro đối với an ninh, kinh tế toàn cầu

Thiếu tướng, GS.TS Nguyễn Hồng Quân

Bài học thứ hai là niềm tin. Theo ông Quân, cải cách kinh tế, cắt giảm chi tiêu công hay nâng tuổi nghỉ hưu thường bị người lao động và tầng lớp trung lưu coi là gánh nặng bất công trút lên vai họ. Uy tín của Tổng thống Macron và bộ máy điều hành sụt giảm nghiêm trọng. Quốc hội không có khối nào chiếm đa số tuyệt đối, bế tắc kéo dài khiến cử tri hoài nghi khả năng tạo ra thay đổi thực chất. Thay vì tập trung quanh các đảng trung tâm truyền thống, cử tri dịch chuyển về hai cực hữu và tả.

Đại sứ Nguyễn Quang Khai chỉ ra nguồn cơn của sự quay lưng ấy: khủng hoảng năng lượng từ xung đột Nga - Ukraine, khoản viện trợ lớn cho Kiev, giá hàng hóa và thực phẩm leo thang, chính sách thắt lưng buộc bụng buộc người dân phải siết chi tiêu. Thiếu nhà ở giá rẻ, hệ thống y tế công quá tải, cải cách gây tranh cãi như nâng tuổi nghỉ hưu hay cắt giảm phúc lợi khiến người lao động cảm thấy lợi ích của họ bị bỏ rơi.

“Làn sóng biểu tình phản đối sẽ chuyển thành lá phiếu cử tri. Cử tri có xu hướng tìm đến các lựa chọn thay thế mang tính quyết liệt hơn”, Đại sứ Khai nhận định. Theo ông, chủ nghĩa dân túy đang lên ngôi với luận điệu bảo vệ người lao động trước sự thờ ơ của giới tinh hoa chính trị và bản đồ chính trị châu Âu đứng trước khả năng thay đổi.

Bài học thứ ba, sâu xa nhất, nằm ở chính mô hình nhà nước phúc lợi. Thiếu tướng Quân cho rằng mô hình truyền thống của Pháp và châu Âu đang đứng trước những thử thách sống còn. Khi nợ công tiệm cận 120% GDP và các tổ chức xếp hạng tín nhiệm liên tục hạ bậc, chính phủ buộc phải siết ngân sách. Nhưng mọi nỗ lực cắt phúc lợi hay tăng tuổi nghỉ hưu đều vấp phải phản kháng dữ dội từ những người coi phúc lợi là quyền lợi tối cao không thể thương lượng.

Chi phí lao động và thuế phúc lợi quá cao khiến các tập đoàn lớn như Michelin hay Renault dịch chuyển sản xuất ra nước ngoài, đẩy tỷ trọng công nghiệp nội địa Pháp xuống dưới 11% GDP. Cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số lại đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, trong khi lao động lớn tuổi hoặc tay nghề thấp khó thích ứng.

“Mô hình phúc lợi hiện tại, thay vì là động lực phát triển, đôi khi lại trở thành chiếc phao cứu sinh thụ động nuôi dưỡng một lực lượng lao động thiếu khả năng cạnh tranh quốc tế”, ông Quân nhấn mạnh.

Những người tham gia biểu tình tấn công cửa hàng kinh doanh ở Barcelona, ​​Tây Ban Nha.

Theo Đại sứ Nguyễn Khai, châu Âu luôn tự hào về y tế công, giáo dục miễn phí, lương hưu bảo đảm và trợ cấp thất nghiệp. Nhưng mô hình ấy đang rạn nứt khi chi tiêu công vượt quá nguồn thu từ thuế. Pháp và một số nước buộc phải kéo dài tuổi nghỉ hưu, kéo dài thời gian đóng bảo hiểm xã hội, cắt giảm trợ cấp. Thuế kinh doanh cao và quy định lao động nghiêm ngặt khiến hàng hóa châu Âu kém cạnh tranh. Các doanh nghiệp lớn đã công khai tuyên bố rằng để duy trì hệ thống an sinh xã hội, người dân sẽ phải làm việc nhiều hơn với cùng một mức lương.

“Mô hình nhà nước phúc lợi của châu Âu thực sự đang trải qua cuộc khủng hoảng cơ cấu sâu sắc nhất trong toàn bộ lịch sử sau chiến tranh và tình hình ở Pháp và Đức cho thấy, hệ thống kinh tế xã hội cổ điển của châu Âu, Tây Âu đã đi vào giới hạn tài chính, nhân khẩu học chặt chẽ”, Đại sứ Nguyễn Quang Khai nói.

Trật tự đa cực lộn xộn

Thiệt hại của làn sóng bất ổn không dừng ở biên giới châu Âu. Theo Đại sứ Khai, chỉ riêng tại Pháp, hơn 3.000 cửa hàng bán lẻ, trong đó có các cửa hàng Carrefour và nhiều siêu thị khác, bị ảnh hưởng, với thiệt hại được các công ty bảo hiểm ước tính khoảng 1,2 tỷ Euro. Kinh tế Pháp quý III/2026 không tăng trưởng hoặc tăng trưởng âm. Khi nhà máy, công xưởng và hệ thống giao thông bị gián đoạn, tổng cầu và chuỗi cung ứng toàn cầu đều chịu tác động. Đồng Euro mất giá làm tăng chi phí nhập khẩu năng lượng và đẩy gánh nặng nợ lên cao.

Thiếu tướng Quân cho biết, giá cổ phiếu của các tập đoàn bán lẻ và thời trang xa xỉ sụt giảm mạnh, tâm lý nhà đầu tư lung lay. Uy tín và hình ảnh lãnh đạo của Pháp bị sứt mẻ, làm giảm khả năng dẫn dắt chương trình nghị sự chung của EU. Sự trỗi dậy của lực lượng cực hữu cũng khiến Mỹ và các nước châu Á thận trọng hơn khi đàm phán các hiệp định chiến lược dài hạn với EU, do hoài nghi về sự bền vững chính trị nội bộ của khối.

Theo Đại sứ Khai, áp lực kinh tế bên trong đặt châu Âu vào thế khó khi đối phó với chính sách thuế quan của Mỹ và cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Bất ổn tại Pháp và Đức, hai đầu tàu của EU, khiến các quyết sách lớn bị đình trệ.

Ở khía cạnh chính trị, cả hai chuyên gia cùng nhìn thấy một cơn sóng ngầm. Theo Đại sứ Khai, các cuộc thăm dò gần đây cho thấy Đảng Tập hợp Quốc gia (RN) của bà Marine Le Pen vẫn duy trì ảnh hưởng sâu rộng và đang đứng trước cơ hội lớn nhất từ trước tới nay để giành quyền lực. Phe cực hữu có thể dẫn đầu ngay từ vòng 1 cuộc bầu cử tháng 4 và tháng 5/2027, dù ứng viên chính thức chưa được xác định.

Trong khi đó, Đảng Phục hưng của Tổng thống Macron đang trải qua cuộc khủng hoảng chính trị sâu sắc nhất, nguy cơ thất bại bầu cử và mất quyền kiểm soát quốc hội đã nhãn tiền.

Khi Paris và Berlin bận rộn với cuộc khủng hoảng trong nước, EU sẽ gặp khó khăn trong việc thể hiện tiếng nói độc lập giữa trục cạnh tranh Mỹ - Trung hoặc trong việc định hình giải pháp hòa bình tại Ukraine và Trung Đông

Đại sứ Nguyễn Quang Khai

Tại Đức, Đảng cực hữu Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD) vươn lên mức ủng hộ cao kỷ lục, còn liên minh cầm quyền rơi xuống mức thấp chưa từng có. Theo ông Khai, Áo, Hà Lan và nhiều nước khác cũng cho thấy xu hướng tương tự: Cử tri có thể quay lưng với các đảng cầm quyền để ủng hộ các thế lực cực hữu.

Thiếu tướng Quân đặt kịch bản này vào bức tranh rộng hơn. Theo ông, khi chiến sự tại Ukraine và Trung Đông chưa có hồi kết, làn sóng bất ổn ở châu Âu phát đi tín hiệu về một trật tự thế giới đang chuyển dịch hướng tới cục diện đa cực lộn xộn. Các điểm nóng xung đột tiêu tốn nguồn lực tài chính và quân sự khổng lồ của phương Tây, làm suy yếu năng lực ứng phó với các cú sốc bên trong. Uy tín của các chính phủ ôn hòa suy giảm tạo điều kiện cho lực lượng cực hữu bứt phá, đặc biệt hướng tới bầu cử Tổng thống Pháp năm 2027.

“Nếu phe cực hữu nắm quyền tại Pháp, cục diện chính trị châu Âu sẽ trải qua một cuộc đại địa chấn, làm thay đổi toàn bộ chính sách đối ngoại, quan hệ với NATO và lập trường hỗ trợ Ukraine”, Thiếu tướng Quân cảnh báo.

Đại sứ Nguyễn Quang Khai cho rằng thế giới đang chuyển dịch từ trật tự đơn cực do Mỹ dẫn dắt sang đa cực, trong khi châu Âu hiện không thể giữ vai trò lớn trong trật tự kinh tế thế giới. Mỹ có xu hướng thu hẹp các cam kết dàn trải để tập trung vào Tây bán cầu, các vấn đề trong nước và cạnh tranh chiến lược trực diện với Trung Quốc. Chính Mỹ cũng gặp nhiều khó khăn trong nội bộ, trong cuộc chiến với Iran và cuộc xung đột Nga - Ukraine. Trong khi đó, Nga và Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng.

“Tổng thống Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình đã thỏa thuận với nhau từ mấy năm nay rằng, trật tự đơn cực do Mỹ dẫn đầu là không thể chấp nhận và xu hướng đa cực hiện nay do Nga và Trung Quốc dẫn đầu thì đang được rất nhiều nước ủng hộ”, Đại sứ Nguyễn Quang Khai nhận định.

Từ đường phố Paris, những vết nứt đang lan sang cả trật tự thế giới. “Xu hướng đóng cửa biên giới, đề cao chủ nghĩa dân tộc và bảo hộ mậu dịch đang lấn át tư duy toàn cầu hóa, báo hiệu một kỷ nguyên đầy thách thức và rủi ro đối với an ninh, kinh tế toàn cầu”, Thiếu tướng Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh.