Thảm họa Venezuela và bài học vượt ra ngoài địa chấn

Hai rung chấn có độ lớn 7,2 và 7,5 xảy ra cách nhau chỉ 39 giây đã làm hàng trăm công trình sụp đổ, gây thương vong lớn và làm tê liệt nhiều hạ tầng thiết yếu.

Nhưng điều khiến thế giới quan tâm không chỉ nằm ở sức mạnh hiếm gặp của hai trận động đất. Thảm họa lần này thêm một lần nữa cho thấy quy mô tổn thất do thiên tai không chỉ được quyết định bởi tự nhiên, mà còn phản ánh mức độ chuẩn bị và khả năng chống chịu của mỗi quốc gia.

Theo các nhà địa chấn học, hiện tượng hai trận động đất lớn xảy ra gần như đồng thời, còn gọi là "động đất đôi" (earthquake doublet), khá hiếm gặp. Trận động đất đầu tiên nhiều khả năng đã kích hoạt một đoạn đứt gãy lân cận, dẫn tới trận thứ hai mạnh hơn chỉ sau vài chục giây. Một số chuyên gia thậm chí cho rằng đây có thể được xem là một quá trình đứt gãy gần như liên tục kéo dài khoảng 50 giây, thay vì hai sự kiện hoàn toàn tách biệt.

Điều đáng chú ý là dù chỉ chênh nhau 0,3 độ Richter, trận động đất 7,5 đã giải phóng lượng năng lượng lớn gấp gần ba lần trận 7,2. Cả hai đều xảy ra ở độ sâu tương đối nông, khiến sóng địa chấn gần như không bị suy giảm trước khi truyền lên mặt đất.

Địa chất của khu vực càng làm gia tăng mức độ tàn phá. Các rung chấn xảy ra trên nền trầm tích mềm tại thung lũng Yaracuy, nơi có khả năng khuếch đại dao động địa chấn, dẫn tới sạt lở đất và hiện tượng hóa lỏng nền đất ở nhiều nơi. Hướng lan truyền của đứt gãy cũng khiến các đô thị đông dân như Caracas chịu rung lắc mạnh hơn.

Tuy nhiên, nếu địa chất lý giải vì sao động đất trở nên dữ dội thì thực trạng hạ tầng lại phần nào lý giải vì sao hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Venezuela vốn nằm trong khu vực thường xuyên xảy ra động đất, với khoảng 80% dân số sinh sống tại các vùng có nguy cơ địa chấn cao. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh trong nhiều thập kỷ qua khiến các thành phố tập trung ngày càng nhiều công trình cao tầng, trong khi không ít khu dân cư vẫn tồn tại những ngôi nhà được xây dựng bằng vật liệu đơn giản, khó có khả năng chịu rung chấn lớn.

Sau động đất, nhiều tuyến giao thông bị chia cắt, điện và viễn thông gián đoạn trên diện rộng. Có thời điểm kết nối Internet trên toàn quốc giảm xuống chỉ còn khoảng 59%, gây khó khăn cho việc liên lạc và tìm kiếm người thân. Sân bay quốc tế phải tạm thời đóng cửa do hư hại, buộc các đội cứu hộ quốc tế được điều phối hạ cánh tại một căn cứ không quân ở Caracas.

Ở nhiều khu vực bị ảnh hưởng nặng, công tác cứu hộ gặp không ít trở ngại do thiếu thiết bị chuyên dụng. Không ít lực lượng phải sử dụng các dụng cụ thô sơ để dọn đống đổ nát nhằm tìm kiếm người mắc kẹt trong "thời gian vàng" sau động đất. Điều đó cho thấy khi thiên tai vượt quá năng lực ứng phó tại chỗ, từng giờ cứu hộ đều trở nên đặc biệt quý giá.

Theo các chuyên gia, khó khăn vẫn chưa dừng lại. Sau hơn 30 dư chấn đã được ghi nhận, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ dự báo khu vực này vẫn có khả năng tiếp tục xuất hiện nhiều rung chấn trong những ngày tới, trong đó có khoảng 24% khả năng xảy ra một trận động đất mạnh khoảng 6 độ và khoảng 3% khả năng xuất hiện thêm một trận động đất từ 7 độ trở lên. Điều này đồng nghĩa nguy cơ đối với lực lượng cứu hộ và người dân vẫn còn hiện hữu.

Nhìn rộng hơn, Venezuela không phải trường hợp cá biệt. Trong những năm gần đây, thế giới liên tiếp chứng kiến các trận động đất gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng tại nhiều quốc gia. Thực tế cho thấy cùng một cường độ địa chấn nhưng mức độ thương vong và thiệt hại có thể rất khác nhau, tùy thuộc vào chất lượng công trình, hệ thống cảnh báo sớm, khả năng huy động cứu hộ cũng như mức độ sẵn sàng của cộng đồng.

Những quốc gia thường xuyên đối mặt với động đất như Nhật Bản hay Chile đã đầu tư nhiều năm vào các tiêu chuẩn xây dựng chống địa chấn, hệ thống cảnh báo tự động và diễn tập ứng phó thường xuyên. Nhờ đó, nhiều trận động đất có cường độ tương đương không nhất thiết dẫn tới những thảm họa nhân đạo quy mô lớn.

Động đất là hiện tượng tự nhiên mà con người chưa thể dự báo chính xác thời điểm xảy ra. Nhưng mức độ thiệt hại lại không hoàn toàn do thiên nhiên quyết định. Thảm họa tại Venezuela thêm một lần nhắc lại bài học rằng khả năng chống chịu của hạ tầng, chất lượng quy hoạch đô thị và năng lực ứng phó khẩn cấp mới là những yếu tố quyết định quy mô tổn thất khi thiên nhiên bất ngờ thử thách con người.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đối mặt với quá trình đô thị hóa nhanh và các rủi ro thiên tai ngày càng phức tạp, đầu tư cho năng lực phòng ngừa và thích ứng không còn đơn thuần là một lựa chọn phát triển, mà đã trở thành điều kiện thiết yếu để bảo vệ tính mạng, tài sản và sự phát triển bền vững của xã hội.