Tại sao đũa Hàn Quốc được làm bằng kim loại và có hình dáng dẹt?

Người Hàn Quốc sử dụng đôi đũa làm bằng kim loại và có hình dáng dẹt (dẹp) là nét văn hóa độc bản trên thế giới. Thiết kế độc đáo này không phải ngẫu nhiên mà là sự kết hợp hoàn hảo giữa lịch sử hoàng gia, văn hóa ẩm thực và quy trình công nghiệp hóa của đất nước này.

Tại sao người Hàn Quốc làm đũa bằng kim loại?

Những chiếc đũa làm bằng xương động vật được tìm thấy tại di chỉ khảo cổ Long Cầu (Cao Bưu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc) chính là những bằng chứng vật chất sớm nhất về sự xuất hiện của chiếc đũa trong lịch sử loài người.

Sau thời kỳ đồ đá với xương thú hoặc cành cây thô sơ, phải đến thời nhà Thương của Trung Quốc (khoảng năm 1600 - 1046 TCN), đũa mới bắt đầu được chế tác từ các chất liệu cao cấp hơn như đồng và đặc biệt là ngà voi (dành cho tầng lớp vương giả).

Ở Hàn Quốc, hai đôi đũa bằng đồng cổ nhất được tìm thấy vào năm 1971 tại lăng mộ của vua Muryeong. Hai đôi đũa đồng này (có chiều dài lần lượt là 21,2 cm và 19,6 cm) vốn đã có hình dạng dẹt (phẳng). Ở đầu mỗi chiếc đũa còn được thiết kế các vòng nhỏ để có thể luồn một sợi dây xích kết nối hai chiếc lại với nhau.

Việc sử dụng đũa kim loại hiện đại ở Hàn Quốc gắn liền hơn với vai trò của chúng trong triều đại Joseon (1392-1910) và sự phân chia giai cấp được thiết lập một cách khắt khe.

Trong giai đoạn đầu và giữa thời kỳ Joseon, chỉ có người thuộc tầng lớp hoàng gia hoặc thượng lưu mới sử dụng đũa bởi lẽ, chỉ họ mới có điều kiện kinh tế để thưởng thức các bữa ăn phức tạp với nhiều món phụ, thịt cá được cắt nhỏ tinh tế. Đũa kim loại là công cụ bắt buộc để gắp các món ăn khô này một cách thanh lịch mà không làm bẩn tay.

Trong giai đoạn này, đũa chủ yếu được làm bằng các kim loại quý như bạc, đồng thau. Đặc biệt, đũa bạc có đầu tròn được hoàng gia ưa chuộng vì họ cho rằng, chúng có khả năng phát hiện độc.

Do được làm từ những chất liệu quý, đũa thời kỳ này trở thành những thứ xa xỉ phẩm nằm ngoài khả năng chi trả của dân chúng. Từ một dụng cụ ăn uống, đũa nghiễm nhiên trở thành biểu tượng của quyền lực và địa vị gia thế.

Chỉ những người hoàng gia hoặc quý tộc mới có đũa để dùng. Người dân thường, với chế độ ăn chủ yếu là các món đơn giản như cơm và súp thường ăn bằng thìa hoặc tay.

Phải đến giai đoạn hậu kỳ Joseon, khi kỹ nghệ đúc kim loại bình dân hóa, đôi đũa mới bắt đầu bước xuống mâm cơm của người dân thường. Không có tiền mua bạc, họ đã bắt đầu đúc đũa bằng đồng, sắt để mô phỏng theo phong cách của tầng lớp thượng lưu. Những chiếc đũa thép không gỉ phổ biến ngày nay xuất hiện vào những năm 1960.

Ngoài vấn đề văn hóa hoàng gia, văn hóa ẩm thực cũng là một trong những lý do khiến người Hàn Quốc chỉ sử dụng đũa kim loại. Người Hàn Quốc ăn rất nhiều món nướng trực tiếp tại bàn (BBQ) và các món canh/lẩu đựng trong nồi đá, nồi kim loại nóng hổi. Đũa gỗ hoặc nhựa rất dễ bị bén lửa, cháy xém hoặc biến dạng dưới nhiệt độ cao, trong khi đũa kim loại chịu được nhiệt.

Khác với đũa tre/gỗ dễ bị mốc, thấm hút nước và giữ lại mùi gia vị đậm (như tỏi, ớt, mắm), đũa kim loại rất dễ làm sạch, có thể khử trùng bằng nước sôi tại các nhà hàng và cực kỳ thân thiện với môi trường nhờ tuổi thọ sử dụng lâu dài.

Tại sao đũa Hàn Quốc lại dẹt?

Trong quá khứ, người Hàn Quốc không ngồi ăn quanh bàn lớn cố định. Thức ăn được người phụ nữ bày biện trên các mâm/bàn thấp từ nhà bếp rồi bưng bê di chuyển lên phòng. Đũa kim loại hình tròn rất dễ bị lăn và rơi trong quá trình bưng bê, do đó thiết kế dẹt giúp đũa nằm yên vị trên mâm.

Vào những năm 1960-1970, khi Hàn Quốc bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, Hàn Quốc bắt đầu sản xuất thép không gỉ (inox) trong nước. Việc dập/cắt đũa từ các tấm phôi kim loại dẹt là phương pháp nhanh nhất, tiết kiệm chi phí và đạt hiệu suất cao nhất so với việc đúc thành đũa tròn hoặc vuông khi công nghệ sản xuất hàng loạt ra đời.

Việc sản xuất đũa dẹt thời đó hoàn toàn phù hợp với quá trình công nghiệp hóa của Hàn Quốc vào những năm 1960 -1970, nơi ưu tiên tốc độ, quy mô và hiệu quả trong sản xuất và phân phối. Do đó, đũa thép không gỉ phẳng đã được xem là tiêu chuẩn, sự đa dạng về hình dạng nhường chỗ cho khả năng sản xuất.

Trong văn hóa ăn uống của người Hàn, chiếc thìa dùng để ăn cơm và húp canh, còn đũa chỉ đóng vai trò để gắp thức ăn. Cạnh dẹt của đũa tạo ra diện tích tiếp xúc lớn hơn khi ép vào ngón tay, giúp người dùng kiểm soát lực tốt hơn để kẹp chặt các món dễ trượt như lá mè muối, kim chi, hoặc các miếng thịt nướng mỏng.

Người Hàn Quốc không dùng đũa để đưa cơm vào miệng như người Việt hay người Trung Quốc, nên thiết kế dẹt mảnh của đũa là vừa đủ cho công năng của nó.