Số phận kỳ lạ của truyện 'Kim Bình Mai': Từ 'dâm thư' trở thành 'đệ nhất kỳ thư'

Trong lịch sử văn học Trung Hoa, hiếm có tác phẩm nào lại phải chịu chung một số phận đầy nghịch lý như “Kim Bình Mai”. Một mặt, nó bị nhiều thế hệ độc giả và các nhà đạo đức học Nho giáo gán cho cái mác “dâm thư” đồi trụy, là sách cấm trong thời gian dài. Mặt khác, đối với giới học giả và các nhà nghiên cứu văn học trên toàn thế giới, tác phẩm của Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh lại được vinh danh là “Đệ nhất kỳ thư”, là cột mốc làm thay đổi hoàn toàn tiến trình phát triển của tiểu thuyết phương Đông.

“Cuộc cách mạng” của tiểu thuyết Trung Hoa

Trước hết, ý nghĩa tên gọi “Kim Bình Mai” được cấu thành từ việc ghép tên của ba nhân vật nữ chính mang tính biểu tượng trong cuốn tiểu thuyết: Phan Kim Liên, Lý Bình Nhi và Bàng Xuân Mai. Đây là ba người phụ nữ có số phận, tính cách khác nhau nhưng đều gắn chặt với cuộc đời của nam chính Tây Môn Khánh, là nạn nhân và cũng là thủ phạm trong vòng xoáy nhục dục, tranh đoạt quyền lực.

Đứng ở góc độ lịch sử văn học, “Kim Bình Mai” mang ý nghĩa cách mạng, là bước ngoặt lớn. Trước khi tác phẩm này ra đời, tiểu thuyết Trung Hoa như “Tam quốc diễn nghĩa”, “Đông Chu liệt quốc”, “Thủy hử”, “Tây du ký” đều lấy chất liệu nội dung từ lịch sử hoặc truyền thuyết, thần thoại trong dân gian, kể về các bậc đế vương, sự thay đổi triều đại, những anh hùng cái thế hay thế giới thần tiên.

“Kim Bình Mai” là cuốn tiểu thuyết trường thiên đầu tiên do một cá nhân hoàn toàn sáng tác độc lập và quan trọng hơn, nó kéo văn học từ chín tầng mây của thế giới thánh thần, anh hùng, đế vương... rơi tuột xuống mặt đất của những con người phàm tục. Đây là cuốn tiểu thuyết về thói đời đầu tiên, lấy bối cảnh không gian chật hẹp của một gia đình thương nhân bạo phát để làm sân khấu chính. Bước chuyển mình vĩ đại này đã mở ra một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên văn học phản ánh đời sống thường nhật và nội tâm phức tạp của con người thực.

Bức tranh xã hội suy tàn, thối nát

Dù mượn một chương trong “Thủy hử” (câu chuyện Võ Tòng giết chị dâu là Phan Kim Liên để báo thù cho anh trai - Võ Đại Lang) làm phần mở đầu và lấy bối cảnh thời Bắc Tống, thực chất “Kim Bình Mai” phản ánh chính xác xã hội nhà Minh những năm cuối triều đại.

Gia tộc của Tây Môn Khánh chính là một xã hội thu nhỏ. Tây Môn Khánh không phải là anh hùng, cũng chẳng phải là ác quỷ thuần túy. Hắn là điển hình của tầng lớp thương nhân tư bản sơ khai kết hợp với quan lại tham nhũng. Xuyên suốt tác phẩm, độc giả thấy rõ sức mạnh thao túng khủng khiếp của đồng tiền. Bằng tiền bạc, Tây Môn Khánh có thể đổi trắng thay đen, hối lộ quan lớn nhỏ, mua quan bán tước, chà đạp lên luật pháp và đạo lý. Các nhân vật như Phan Kim Liên, Bàng Xuân Mai không bị rập khuôn mà có diễn biến tâm lý phức tạp, đầy đủ hỉ nộ ái ố.

Ý nghĩa của tác phẩm nằm ở chỗ nó lột trần sự đạo đức giả và những thối nát của xã hội phong kiến. Luân lý Nho giáo chỉ còn là lớp vỏ bọc mỏng manh che đậy sự tha hóa, tham lam và tàn nhẫn. “Kim Bình Mai” cho thấy một thế giới nơi luật rừng ngự trị, kẻ mạnh, kẻ giàu nuốt chửng người nghèo yếu và tình người bị định giá bằng vàng bạc.

Bi kịch của sự tha hóa và dục vọng vô độ

Sẽ là thiếu sót lớn nếu không nhắc đến yếu tố tình dục, nguyên nhân chính khiến tác phẩm bị cấm đoán. Đứng ở góc độ tâm lý, những cảnh sắc dục trong “Kim Bình Mai” không được viết ra nhằm mục đích khiêu dâm rẻ tiền. Nó là một thủ pháp nghệ thuật, một phép ẩn dụ tàn nhẫn về lòng tham không đáy của con người.

Trong tiểu thuyết, nhục dục tỷ lệ thuận với quyền lực và tiền bạc. Sự khao khát tình dục vô độ của Tây Môn Khánh đại diện cho khao khát chiếm đoạt, sự bành trướng lòng tham vật chất đến mức mù quáng. Tương tự, sự độc ác, tàn nhẫn của Phan Kim Liên trong việc giết chồng cũ, tranh sủng, sát hại tình địch hay bức tử con riêng của chồng mới thực chất là cuộc đấu tranh sinh tồn đẫm máu của một người phụ nữ xuất thân bần hàn, phải dùng nhan sắc và thủ đoạn để giành giật địa vị trong xã hội nam quyền khắc nghiệt.

Ý nghĩa triết học của “Kim Bình Mai” tuân theo quy luật nhân quả tàn khốc: Dục vọng sinh ra con người, nhưng chính dục vọng vô độ sẽ hủy diệt con người. Cái chết thê thảm của Tây Môn Khánh do kiệt quệ tinh lực, kết cục bi thảm của Phan Kim Liên hay sự suy sụp tan nát của cả gia tộc giàu có tột bậc chính là tiếng chuông cảnh tỉnh sâu sắc về giới hạn của lòng tham. Dù chứa nhiều yếu tố nhạy cảm, tác phẩm mang tư tưởng nhân quả sâu sắc, lên án lối sống buông thả, đạo đức giả.

“Tiền bối” của “Hồng Lâu Mộng”

Giá trị của “Kim Bình Mai” còn được khẳng định qua sức ảnh hưởng khổng lồ của nó đối với các thế hệ nhà văn hậu bối. Đại văn hào Lỗ Tấn từng đưa ra lời nhận xét kinh điển: “Các tác phẩm viết về nhân tình thế thái, phơi bày cái ác thì không cuốn nào qua nổi Kim Bình Mai”.

Hơn thế nữa, giới học thuật đều đồng thuận rằng, nếu không có “Kim Bình Mai’, sẽ không thể có kiệt tác “Hồng Lâu Mộng” của Tào Tuyết Cần sau này. “Kim Bình Mai” đã cung cấp một khuôn mẫu hoàn hảo về cách tổ chức tuyến nhân vật đa chiều, cách miêu tả tỉ mỉ từ trang phục, ẩm thực, phong tục tập quán, cho đến việc diễn tả những mâu thuẫn vi tế trong một đại gia tộc. Tào Tuyết Cần đã kế thừa tính hiện thực trần trụi của Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh, kết hợp với tư tưởng lãng mạn và bi kịch triết học để đưa “Hồng Lâu Mộng” lên đỉnh cao nhất của văn học Trung Hoa.

“Kim Bình Mai” không phải là một cuốn sách dễ đọc và chắc chắn không dành cho những tâm hồn chỉ tìm kiếm sự giải trí hời hợt. Việc vượt qua được bức màn định kiến “dâm thư” để thấu hiểu ý nghĩa của tác phẩm này đòi hỏi một bản lĩnh tiếp nhận văn hóa sắc sảo. Tác phẩm là một tấm gương khổng lồ soi chiếu không khoan nhượng vào những góc khuất tối tăm nhất của bản ngã con người, để từ trong sự suy tàn và dục vọng tột cùng, người đọc tự rút ra cho mình những bài học về sự thức tỉnh và lòng trắc ẩn.

Tùy Ý(Tổng hợp)