Sinh viên tốt nghiệp xuất sắc quá nhiều: Siết tuyển sinh hay đổi cách đánh giá?

Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc ở một số trường đại học tăng cao đang đặt ra yêu cầu rà soát chất lượng đào tạo.

“Nếu không kiểm soát được chất lượng, một số trường dạy học nghiêm túc điểm chưa chắc đã cao, trong khi một số trường điểm số rất cao nhưng chất lượng thực chất của sinh viên lại không đảm bảo. Điều này gây nên sự bất bình đẳng trong tuyển dụng”, Đại biểu Quốc hội Vương Quốc Thắng nêu quan điểm.

Từ đó, ông đề nghị siết chặt kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, kiểm soát quy mô tuyển sinh và đào tạo, tránh lãng phí nguồn lực xã hội khi kết quả đào tạo không phản ánh đúng năng lực thực tế của người học.

Không lấy tỷ lệ bằng giỏi làm thước đo duy nhất

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, cho rằng, một sinh viên có thể nắm vững kiến thức lý thuyết, hoàn thành tốt bài thi và đáp ứng các yêu cầu học thuật, nhưng khi đi làm lại phải đối diện với những tình huống phức tạp hơn.

Đó là giải quyết vấn đề chưa có đáp án sẵn, phối hợp với đồng nghiệp, giao tiếp với khách hàng, chịu áp lực tiến độ và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế. Những năng lực này không thể được đánh giá đầy đủ chỉ bằng điểm thi hoặc điểm trung bình tích lũy.

“Nếu việc đánh giá chủ yếu dựa vào thi viết, ghi nhớ kiến thức và hoàn thành bài tập theo khuôn mẫu, sinh viên có thể đạt điểm cao nhưng chưa phát triển tương xứng các năng lực, như tư duy phản biện, sáng tạo, giải quyết vấn đề và làm việc nhóm”, ông phân tích.

Theo ông Tuấn, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng cũng là vấn đề cần được quan tâm. Doanh nghiệp không chỉ cần người lao động có kiến thức chuyên môn, đạt bằng giỏi, xuất sắc mà còn cần khả năng ứng dụng kiến thức, giao tiếp, làm việc nhóm, sử dụng công nghệ, ngoại ngữ và thích ứng với sự thay đổi.

Từ góc độ này, chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy đào tạo để sinh viên đạt bằng cấp sang đào tạo để người học thực sự có năng lực.

Đổi mới cách đánh giá

Cùng bàn về cơ chế đánh giá, TS. Đặng Quang Vinh, giảng viên cao cấp Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), cho rằng cần phân biệt hai mục đích của điểm số: xác nhận sinh viên đáp ứng chuẩn năng lực và phân loại thành tích giữa những người học.

Theo ông, nếu mục tiêu là xác nhận năng lực, sinh viên đáp ứng các tiêu chuẩn học thuật đã công bố cần được công nhận đạt chuẩn, bất kể những người khác có kết quả thế nào. Ngược lại, nếu muốn xác định những cá nhân thực sự vượt trội, nhà trường có thể bổ sung các thước đo tương đối như thứ hạng hoặc vị trí phần trăm trong khóa học.

TS. Vinh cho rằng, thay vì chỉ công bố một sinh viên có GPA 3,8/4,0, trường có thể cung cấp thêm thông tin sinh viên thuộc nhóm 5% có kết quả cao nhất khóa học. Cách này giúp người sử dụng kết quả đánh giá hiểu rõ hơn vị trí tương đối của ứng viên.

Chuyên gia cũng đề cập kinh nghiệm của Đại học Harvard, Mỹ. Theo thông tin ông cung cấp, tháng 5/2026, giảng viên Trường Khoa học và Nghệ thuật thuộc Harvard thông qua điều chỉnh chính sách chấm điểm, dự kiến áp dụng từ mùa thu năm 2027, trong đó giới hạn tỷ lệ điểm A ở mỗi học phần và bổ sung cách đánh giá dựa trên thứ hạng phần trăm trung bình.

Theo TS. Vinh, đây là ví dụ đáng tham khảo về việc cơ sở giáo dục điều chỉnh cơ chế đánh giá nhằm tăng khả năng phân biệt thành tích. Điều cần thiết là xác định rõ mục tiêu đánh giá, bảo đảm tiêu chí chấm điểm minh bạch và có cơ chế kiểm soát những khác biệt bất thường giữa các môn học, giảng viên và chương trình đào tạo.

Chuẩn đầu ra phải gắn với năng lực nghề nghiệp

Từ góc độ tư vấn tuyển sinh và đào tạo, cô Trịnh Lan Phương, giảng viên Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, bày tỏ cần đánh giá nguy cơ lạm phát điểm số dựa trên mối tương quan giữa điểm số và năng lực thực tế của sinh viên.

Theo cô, cần theo dõi phân bố điểm theo môn học, ngành học và khóa học; đối chiếu điểm quá trình với kết quả thi, đồ án và thực hành. Những biến động bất thường cần được rà soát để xác định nguyên nhân.

Quan trọng hơn, sinh viên phải chứng minh được khả năng vận dụng kiến thức, thực hành chuyên môn và giải quyết vấn đề. Phản hồi của doanh nghiệp, mức độ đáp ứng yêu cầu công việc và khả năng phát triển chuyên môn sau tốt nghiệp cũng là những dữ liệu tham khảo cần thiết.

Để thực hiện điều này, cô Phương đề xuất rà soát thực chất chương trình đào tạo và chuẩn đầu ra, có sự tham gia của doanh nghiệp và hiệp hội nghề nghiệp ngay từ khâu xây dựng chương trình. Những năng lực cốt lõi của sinh viên cùng ngành cũng cần được xác định rõ, dù mỗi trường có chương trình và thế mạnh riêng.

Bên cạnh đó, cần tăng cường kiểm định độc lập, theo dõi phân bố điểm qua từng năm và công khai minh bạch thông tin về chuẩn đầu ra, kết quả đánh giá chất lượng cũng như mức độ đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp của sinh viên.

Cô Phương lưu ý việc điều chỉnh hoặc giảm chỉ tiêu tuyển sinh cần dựa trên dữ liệu cụ thể về đội ngũ giảng viên, điều kiện đào tạo và kết quả kiểm định của từng ngành, không nên áp dụng đồng loạt.

Bài toán của giáo dục đại học vì thế không phải làm sao để có ít sinh viên xuất sắc hơn, mà là làm thế nào để danh hiệu xuất sắc có giá trị thực chất. Muốn vậy, cần kết nối chặt chẽ chất lượng đầu vào, quá trình đào tạo, phương pháp đánh giá, chuẩn đầu ra và năng lực nghề nghiệp sau tốt nghiệp.

“Khi điểm số được xây dựng trên tiêu chí minh bạch, năng lực được kiểm tra bằng nhiều phương pháp và kết quả đào tạo được kiểm chứng bằng dữ liệu đáng tin cậy, bằng đại học mới thực sự trở thành căn cứ hữu ích để người học, nhà tuyển dụng và xã hội đánh giá thành quả giáo dục”, cô Phương nêu quan điểm.