Siêu đô thị thế hệ mới: Động lực tăng trưởng và phát triển bền vững đô thị Việt Nam

Xu hướng phát triển và định hình cấu trúc siêu đô thị

Tại hội thảo khoa học “Siêu đô thị thế hệ mới - Động lực tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững đô thị Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, do Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam tổ chức sáng 21-3, các chuyên gia, nhà quản lý cho rằng, phát triển siêu đô thị thế hệ mới đang trở thành xu hướng trên thế giới và là một trong những định hướng quan trọng đối với Việt Nam giai đoạn tới.

KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam nhấn mạnh, trên thế giới, nhiều quốc gia đang hình thành các siêu đô thị với tốc độ phát triển rất nhanh. Trong đó, các trung tâm đô thị tiếp tục là hạt nhân, đóng vai trò dẫn dắt các cực tăng trưởng và lan tỏa phát triển. Thực tiễn cho thấy, khi các đô thị lớn được đầu tư mạnh mẽ về hạ tầng và các nền tảng phát triển, sẽ tạo ra bước chuyển rõ rệt về kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, thế giới cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng và áp lực dân số đô thị. Điều này đặt ra yêu cầu phải lựa chọn mô hình phát triển đô thị mới theo hướng linh hoạt, thông minh và bền vững hơn.

Vì vậy, nhiều tổ chức quốc tế đã khuyến nghị các quốc gia hướng tới mô hình siêu đô thị thế hệ mới, mô hình đô thị không chỉ dựa vào quy mô dân số lớn mà dựa vào hạ tầng hiện đại, quản trị thông minh, kinh tế đổi mới sáng tạo và khả năng kết nối vùng, kết nối toàn cầu.

Bà Trần Thu Hằng, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng) nêu, mô hình siêu đô thị truyền thống, chủ yếu dựa vào mở rộng không gian vật lý, đang bộc lộ nhiều hạn chế như quá tải hạ tầng, suy giảm chất lượng môi trường và phát sinh các vấn đề xã hội.

Do đó, định hướng phát triển siêu đô thị thế hệ mới là phù hợp với xu thế chung và cũng phù hợp với các chủ trương, định hướng lớn của Việt Nam về phát triển đô thị bền vững.

Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định rõ việc tổ chức không gian phát triển đô thị theo các vùng và hành lang kinh tế, hình thành các khu vực đô thị lớn có tính liên kết chặt chẽ.

Cấu trúc phát triển đô thị quốc gia đang dần hình thành theo các trục động lực như Bắc - Nam, Đông - Tây và các hành lang ven biển. Đây không chỉ là các trục giao thông mà còn là không gian phát triển kinh tế, công nghiệp, dịch vụ và đô thị ở quy mô quốc gia. Trong đó, các siêu đô thị trong tương lai sẽ đóng vai trò là các nút quan trọng trong mạng lưới đô thị quốc gia và khu vực.

Theo các chuyên gia, việc phát triển siêu đô thị thế hệ mới cần được tích hợp vào hệ thống quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch đô thị, bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trong tổ chức không gian phát triển.

Đồng thời, cần hoàn thiện cơ sở lý luận và pháp lý cho mô hình này; phát triển các liên kết chiến lược về hạ tầng, kinh tế, dịch vụ và dân cư; đổi mới mô hình quản trị đô thị theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ và dữ liệu, tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân và cộng đồng.

Từ siêu dự án đến siêu đô thị: Bài toán quy hoạch và quản trị

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế không phải là mô hình để sao chép, nhưng là nguồn dữ liệu quan trọng để xây dựng khung mô hình siêu đô thị thế hệ mới tại Việt Nam.

Khi được điều chỉnh theo điều kiện kinh tế, thể chế và không gian phát triển trong nước, các bài học này có thể trở thành cơ sở cho chiến lược phát triển các vùng siêu đô thị và các siêu đô thị mới trong tương lai.

TS.KTS Trương Văn Quảng cho rằng, siêu đô thị thế hệ mới không dựa chủ yếu vào quy mô dân số mà dựa vào năng lực chức năng lõi, khả năng kết nối và đổi mới sáng tạo. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam.

Thay vì hình thành các siêu đô thị khổng lồ với quy mô dân số hàng chục triệu người, Việt Nam có thể hướng tới mô hình siêu đô thị đa trung tâm chức năng lõi hoặc siêu đô thị mạng lưới, trong đó các đô thị được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại và hạ tầng số, tạo thành một mạng lưới đô thị có khả năng cạnh tranh cao và thích ứng linh hoạt trước các biến động toàn cầu.

Một trong những nội dung quan trọng của siêu đô thị thế hệ mới là mô hình quản trị đô thị thông minh, dựa trên nền tảng dữ liệu và chính quyền điện tử.

Thông qua các hệ thống dữ liệu đô thị, chính quyền có thể quản lý giao thông, năng lượng, môi trường hiệu quả hơn; phản ứng nhanh với các vấn đề đô thị; nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả quản trị mà còn mang lại các giá trị sống như an toàn, thuận tiện và chất lượng sống tốt hơn cho người dân đô thị.

Ở góc độ thực tiễn phát triển đô thị, TS.KTS Phạm Thị Nhâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia cho biết, trong hai thập niên gần đây, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh và sự phát triển mạnh của thị trường bất động sản, Việt Nam đã chứng kiến sự xuất hiện ngày càng nhiều siêu dự án đô thị tại hai vùng đô thị lớn là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

Nhiều dự án có quy mô từ vài trăm đến hàng nghìn héc-ta, góp phần mở rộng không gian đô thị và thúc đẩy phát triển các khu vực ven đô.

Các siêu dự án đô thị thường phát triển dọc theo các trục giao thông hướng tâm, các tuyến vành đai hoặc các hành lang hạ tầng chiến lược, qua đó hình thành các khu đô thị mới và làm thay đổi cấu trúc không gian vùng đô thị.

Tuy nhiên, phần lớn các siêu dự án hiện nay chủ yếu tập trung vào chức năng nhà ở, trong khi chưa hình thành đầy đủ các trung tâm việc làm, trung tâm dịch vụ hay đổi mới sáng tạo. Điều này dẫn đến nguy cơ phát triển đô thị theo chiều rộng, làm gia tăng nhu cầu đi lại, gây áp lực lên hạ tầng giao thông và khu vực đô thị trung tâm.

Theo các chuyên gia, nếu được định hướng và quản lý phù hợp, các siêu dự án đô thị sẽ không chỉ là khu ở quy mô lớn mà có thể trở thành các cực tăng trưởng mới, góp phần hình thành các siêu đô thị thế hệ mới đa trung tâm, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, để làm được điều này, cần tăng cường vai trò điều phối của quy hoạch vùng đô thị, gắn phát triển dự án với phát triển hạ tầng, việc làm và các dịch vụ đô thị, thay vì chỉ phát triển nhà ở đơn thuần.