Bên trong Trung tâm Giám định ADN, mỗi mẫu hài cốt trải qua nhiều công đoạn nghiêm ngặt và quy trình tỉ mỉ trước khi có thể đối sánh, xác định danh tính liệt sĩ.

Tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, những mẫu xương, răng được làm sạch, đóng gói và lưu giữ cẩn thận trước khi đưa vào quy trình giám định.

Nhiều mẫu đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ, trải qua điều kiện chôn cất, khí hậu, thổ nhưỡng khác nhau. Có mẫu từng ngâm lâu trong nước, bùn hoặc bị di chuyển nhiều lần, khiến tình trạng bảo tồn không đồng đều.

Phòng sạch bên trong Trung tâm giám định ADN, nơi tách chiết các mẫu ADN hài cốt liệt sĩ.
Phòng sạch bên trong Trung tâm giám định ADN, nơi tách chiết các mẫu ADN hài cốt liệt sĩ.

Ông Nguyễn Hoàng Vũ, thành viên nhóm Quản lý chất lượng của trung tâm, cho biết trong một đợt thu nhận 965 mẫu, chỉ 535 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện.

“Rất nhiều mẫu đã bị phân hủy rất nặng, không thể lấy được nữa”, ông Vũ nói.

Có trường hợp một mẫu gồm hai xương đá, một xương ống và 6 chiếc răng. Các chuyên viên phải đánh giá từng loại để lựa chọn phần có chất lượng phù hợp cho quá trình tách chiết ADN.

Trung tâm Giám định ADN hiện giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt trong hơn 10.000 mẫu đang lưu giữ. Mỗi mẫu khi đi vào trung tâm bắt đầu bằng việc lập hồ sơ, đánh giá chất lượng trước khi trải qua hàng loạt công đoạn kỹ thuật.

Từ mảnh xương đến dữ liệu ADN

Giám định viên Vũ Anh Tuấn cho biết bước đầu tiên khi mẫu hài cốt liệt sĩ được đưa vào trung tâm là lập hồ sơ và đánh giá chất lượng. Sau đó, mẫu lần lượt trải qua tách chiết ADN, khuếch đại đến lượng cần thiết để phân tích, giải trình tự và phân tích kết quả.

Mẫu hài cốt liệt sĩ lưu giữ tại Trung tâm giám định ADN.
Mẫu hài cốt liệt sĩ lưu giữ tại Trung tâm giám định ADN.

Trước khi có thể giám định ADN, mẫu xương phải trải qua quá trình xử lý bề mặt nghiêm ngặt nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm tạp. Phần lõi xương được sử dụng cho các bước tiếp theo.

Tại phòng cắt, người thực hiện phải sử dụng mặt nạ bảo hộ để tránh bụi xương ảnh hưởng đến hệ hô hấp. Sau khi cắt, mài, mẫu được chuyển tới phòng chuẩn bị để rửa, làm khô rồi nghiền thành bột.

Đây cũng là khu vực được kiểm soát nghiêm ngặt. Khi xương đã được nghiền thành bột, nguy cơ nhiễm ADN ngoại lai có thể ảnh hưởng đến mẫu, do đó người không có nhiệm vụ không được vào khu vực xử lý.

Bột xương sau đó được chuyển tới phòng tách chiết. Từ những mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, các chuyên viên tìm cách thu nhận lượng ADN còn lại để phục vụ phân tích.

Quy trình tiếp tục qua các bước định lượng ADN, xây dựng thư viện gen, giải trình tự và phân tích tin sinh học. Dữ liệu di truyền thu được từ hài cốt sau đó phải được đối sánh với ADN thân nhân để xác định quan hệ huyết thống.

TS Nguyễn Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, cho biết không thể đưa ra một khoảng thời gian cố định cho việc giám định một mẫu.

“Để có được một kết quả phải trải qua rất nhiều bước và còn phải lặp lại. Chính vì vậy, xác định một thời gian cụ thể để giám định một mẫu là câu hỏi rất khó có lời giải”, ông Thành nói.

Giám định viên thực hiện công việc chuyên môn tại phòng cắt, Trung tâm giám định ADN.
Giám định viên thực hiện công việc chuyên môn tại phòng cắt, Trung tâm giám định ADN.

Khi ADN không còn giới hạn ở dòng mẹ

Ở một khu vực khác của trung tâm, các mẫu máu thu nhận từ thân nhân liệt sĩ được lưu giữ và xử lý riêng để tạo dữ liệu phục vụ đối sánh.

Theo nghiên cứu viên Hoàng Thị Thúy, mẫu thân nhân được tách chiết trước khi đưa lên hệ thống Microarray, công nghệ sinh học có khả năng xử lý nhiều thông tin di truyền của nhiều thân nhân trên một chip.

Dữ liệu thân nhân trở nên đặc biệt quan trọng khi công nghệ giám định mới mở rộng khả năng tìm kiếm quan hệ huyết thống.

Công nghệ tiên tiến hiện nay giúp tăng hiệu quả tách chiết và đối sánh ADN.
Công nghệ tiên tiến hiện nay giúp tăng hiệu quả tách chiết và đối sánh ADN.

Giám định viên Vũ Anh Tuấn cho biết công nghệ mới phân tích hơn 5.000 điểm đa hình đơn trên hệ nhiễm sắc thể. Thay vì chủ yếu dựa vào ADN ty thể và quan hệ theo dòng mẹ như trước, phương pháp này có thể khai thác thông tin di truyền từ cả dòng bố và dòng mẹ.

“Chúng tôi không còn bị giới hạn bởi dòng mẹ nữa, có thể lấy được cả ADN của dòng bố và dòng mẹ. Chúng tôi giữ quan niệm cứ có quan hệ huyết thống là có thể sử dụng để giám định nhận dạng”, anh Tuấn nói.

Khoảng cách thế hệ có thể sử dụng để so sánh hiện lên tới 4 thế hệ. Công nghệ tách chiết cũng được cải tiến, giúp tăng khả năng thu nhận ADN từ những mẫu có chất lượng xấu so với phương pháp trước đây.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi thời gian tiếp tục ảnh hưởng đến cả mẫu hài cốt và khả năng thu nhận mẫu từ thân nhân.

Cuộc chạy đua với sự phân hủy

Theo TS Nguyễn Trung Thành, đặc điểm mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam rất đa dạng do trải dài từ Bắc vào Nam, với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và an táng khác nhau. Đến nay, các mẫu vẫn tiếp tục bị phân hủy.

Vì vậy, một nhiệm vụ quan trọng không chỉ là giám định những mẫu đã tiếp nhận mà còn phải xử lý và bảo quản chúng trong điều kiện phù hợp nhất có thể.

Mỗi mẫu khi được tiếp nhận phải trải qua nhiều bước tiền xử lý trước khi lưu giữ, bảo quản nhằm hạn chế quá trình phân hủy.

Trung tâm Giám định AND đang lưu trữ hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ được lấy từ các nghĩa trang trên khắp cả nước.
Trung tâm Giám định AND đang lưu trữ hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ được lấy từ các nghĩa trang trên khắp cả nước.

Trung tâm Giám định ADN là một trong những đơn vị chủ lực trong Chiến dịch 500 ngày đêm, với nhiệm vụ tiếp nhận, lưu giữ, bảo quản và phân tích hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ.

Phía sau một kết quả đối sánh là hàng loạt công đoạn, từ lựa chọn một mảnh xương còn đủ chất lượng, làm sạch, nghiền thành bột, tách chiết những ADN còn sót lại, giải trình tự đến tìm kiếm mối quan hệ với dữ liệu của thân nhân.

Với những mẫu đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, không phải lần xử lý nào cũng cho kết quả. Nhưng mỗi dữ liệu ADN thu nhận thành công có thể trở thành căn cứ để tiếp tục quá trình đối sánh, hướng tới xác định danh tính cho những liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Hoa Vũ (vtcnews.vn)