Nguy cơ dịch Ebola lan rộng tại Cộng hòa Dân chủ Congo: Cuộc đua với thời gian

Theo số liệu của Bộ Y tế Cộng hòa Dân chủ Congo, tính đến ngày 10-7, nước này đã ghi nhận 1.792 ca mắc Ebola, trong đó có 625 người tử vong. Tuy nhiên, TS Chikwe Ihekweazu, Giám đốc phụ trách các tình huống khẩn cấp của WHO cho biết, các mô hình dịch tễ và tỷ lệ xét nghiệm dương tính cho thấy số ca mắc thực tế có thể cao gấp 2 đến 4 lần số ca được xác nhận. Điều khiến WHO đặc biệt lo ngại là khoảng 80% số ca mắc mới tại Bunia, thủ phủ của tỉnh Ituri - tâm dịch của đợt bùng phát - không nằm trong danh sách những người từng tiếp xúc với bệnh nhân đã biết. Nói cách khác, phần lớn các ca bệnh mới xuất hiện từ những chuỗi lây nhiễm mà ngành y tế hoàn toàn không kiểm soát được. Khi không xác định được nguồn lây, việc truy vết người tiếp xúc, cách ly và khoanh vùng dịch trở nên khó khăn hơn rất nhiều, tạo điều kiện để vi rút âm thầm lan rộng trong cộng đồng.

Dù 90% số ca mắc vẫn tập trung tại tỉnh Ituri, đặc biệt ở các khu vực Bunia, Rwampara, Mongbwalu và Nyakunde, song vi rút không còn bị giới hạn tại đây. WHO xác nhận, Ebola đã lan sang Bắc Kivu, Nam Kivu và gần đây nhất, đến ngày 10-7, tỉnh Tshopo đã ghi nhận ca mắc đầu tiên. Việc dịch xuất hiện ở nhiều tỉnh phản ánh đặc điểm đi lại phức tạp của khu vực miền Đông Congo - nơi tập trung nhiều hoạt động khai khoáng và giao thương xuyên biên giới. Người dân thường xuyên di chuyển giữa các địa phương, thậm chí sang các nước láng giềng để buôn bán hoặc tìm kiếm việc làm. Khi một người mang mầm bệnh nhưng chưa được phát hiện rời khỏi tâm dịch, nguy cơ hình thành ổ dịch mới ở nơi khác là rất lớn.

Khó khăn trong kiểm soát dịch còn xuất phát từ đặc điểm của chủng vi rút Bundibugyo. Theo WHO, chủng vi rút này có xu hướng gây triệu chứng nhẹ hơn so với chủng vi rút Zaire từng gây các đợt dịch lớn trước đây. Điều này vô tình làm giảm mức độ cảnh giác của người dân. Không ít bệnh nhân ban đầu chỉ sốt nhẹ hoặc mệt mỏi nên không đến cơ sở y tế mà chỉ chăm sóc tại nhà. Việc người bệnh ở lại cộng đồng lâu hơn khiến vi rút có thêm thời gian lây sang người thân và những người tiếp xúc gần. Đây cũng là nguyên nhân khiến tỷ lệ tử vong ngoài cơ sở điều trị ở mức cao.

Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cũng đã lên tiếng cảnh báo về tác động của dịch bệnh đối với trẻ em. Theo con số thống kê, trẻ em chiếm khoảng 15% số ca mắc Ebola nhưng lại chiếm hơn 1/4 số ca tử vong, đồng thời hàng trăm em đã mất cha hoặc mẹ vì dịch bệnh.

Trong khi đó, hệ thống y tế của Congo vốn đã chịu nhiều sức ép sau nhiều năm xung đột và thiếu đầu tư. Các trung tâm điều trị Ebola tại Ituri đang hoạt động gần hết công suất, nhân viên y tế thiếu trang thiết bị bảo hộ, còn năng lực xét nghiệm và vận chuyển bệnh nhân chưa đáp ứng tốc độ gia tăng ca mắc. Để tăng cường phát hiện sớm, chính quyền Congo đã triển khai chương trình đào tạo 21.000 nhân viên y tế cộng đồng. Lực lượng này sẽ đến từng hộ gia đình để phát hiện người có triệu chứng, hướng dẫn khai báo y tế, vận động người dân đến cơ sở điều trị và hỗ trợ truy vết những người từng tiếp xúc với bệnh nhân.

Mặc dù hiện nay đợt bùng phát dịch Ebola chủ yếu vẫn giới hạn trong lãnh thổ Congo, song WHO đánh giá nguy cơ lan sang các nước láng giềng ở mức cao. Các quốc gia Uganda, Rwanda, Burundi, Nam Sudan, Congo và Trung Phi đều đã tăng cường giám sát tại cửa khẩu và chuẩn bị phương án ứng phó.

Hiện WHO vẫn đánh giá nguy cơ dịch Ebola ở cấp khu vực ở mức cao, trong khi nguy cơ toàn cầu vẫn ở mức thấp do chưa ghi nhận sự lây lan rộng ra ngoài Trung Phi. Tuy nhiên, việc phần lớn ca mắc mới không xác định được nguồn lây, dịch bệnh liên tục mở rộng sang các tỉnh mới và khả năng phát hiện ca bệnh còn hạn chế cho thấy cuộc chiến chống Ebola tại Congo sẽ còn kéo dài. Các chuyên gia y tế nhận định, nếu không nhanh chóng cắt đứt các chuỗi lây truyền trong cộng đồng, tăng cường năng lực giám sát và huy động thêm nguồn lực quốc tế, đợt bùng phát hiện nay có thể tiếp tục lan rộng, không chỉ đe dọa hệ thống y tế vốn mong manh của Congo mà còn làm gia tăng nguy cơ đối với toàn bộ khu vực Trung Phi.