Nguồn gốc và ý nghĩa thành ngữ 'Lúa chín cúi đầu'

Theo bài viết của dịch giả Vương Trung Hiếu trên Báo Thanh niên, cụm từ này xuất phát từ một ngạn ngữ trong tiếng Nhật: 実るほど頭を垂れる稲穂かな, nghĩa đen là “Bông lúa càng chín thì càng cúi đầu”, nghĩa bóng là “Càng học nhiều thì càng khiêm tốn”. Chúng ta biết rằng những cây lúa non xanh tốt vươn thẳng lên trời, nhưng khi phát triển, “đơm hoa kết trái” sẽ tạo ra những bông lúa “nặng hạt”, lúc chín vàng sẽ rủ xuống. Ngược lại, nếu bông lúa bị lép, sẽ không nặng. Một bông lúa như thế bề ngoài vẫn có thể đẹp song không đủ nặng để rủ xuống, cúi đầu.

Theo Đại từ điển tục ngữ, điển tích và tín ngưỡng dân gian của Nhật Bản (Shogakukan), câu tục ngữ này có nghĩa tương tự cách hiểu của người Việt.

Thành ngữ “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu” thường được dùng để nhấn mạnh người có tri thức, trưởng thành và đạt được giá trị thực sự thì càng trở nên khiêm tốn, điềm đạm, không phô trương.

Tiến sĩ ngôn ngữ học, nhà thơ Đỗ Anh Vũ cho biết khi du nhập vào Việt Nam, nhiều người tạo thêm một vế đi trước và hình thành nên đơn vị thành ngữ mới "Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu", trở thành nếp nghĩ quen thuộc trong tâm thức cộng đồng.

"Hiểu theo nghĩa đen có nghĩa là “bông lúa càng chín thì càng cúi đầu”, còn nghĩa bóng là “người càng có giá trị, học nhiều thì càng khiêm tốn, khiêm nhường và không phô trương”. Ở đây hình ảnh “lúa chín” và “cúi đầu” mang tính biểu tượng và ẩn dụ rõ nét về đức tính khiêm tốn", Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ chia sẻ.

Thành ngữ “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu” thường được dùng để nhấn mạnh người có tri thức, trưởng thành và đạt được giá trị thực sự thì càng trở nên khiêm tốn, điềm đạm, không phô trương. Ngược lại, những người hiểu biết còn hạn chế lại dễ tự cao, thích thể hiện.

Cụm từ trên được nhiều người quan tâm sau khi câu hát "Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu" trong ca khúc của Châu Đăng Khoa gây tranh cãi. Nhiều ý kiến bày tỏ sự khó hiểu trước cách sử dụng hình ảnh này. Một bộ phận khán giả cho rằng câu hát đi ngược lại ý nghĩa quen thuộc của thành ngữ “lúa chín cúi đầu”.

Từ góc nhìn văn hóa, nhiều ý kiến cho rằng hình ảnh này còn làm sai lệch bản chất, thay vì tôn vinh đức tính khiêm nhường, câu hát dễ bị hiểu là cổ súy cho sự ngạo mạn.

Trước những phản hồi trái chiều, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa lên tiếng giải thích và sửa lời thành "dẫu bão giông vẫn chẳng hề cúi đầu".