Loại khí siêu ô nhiễm khiến Trái Đất nóng lên nhanh chóng

Metan đang trở thành một trong những thách thức lớn trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Dù carbon dioxide (CO₂) là tác nhân chính gây nóng lên toàn cầu, metan lại có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn khoảng 80 lần trong khoảng thời gian 20 năm, khiến loại khí này đặc biệt nguy hiểm đối với khí hậu trong ngắn hạn.

Các nhà khoa học chỉ ra rằng metan hiện góp phần gây ra khoảng 30% mức nóng lên toàn cầu. Hơn nữa, nồng độ khí này trong khí quyển liên tục gia tăng những năm gần đây, đạt mức cao chưa từng có vào năm 2025.

Khoảng 40% lượng metan phát thải đến từ các nguồn tự nhiên như vùng đất ngập nước. Phần còn lại do hoạt động của con người, chủ yếu gồm khai thác dầu khí, than đá, sản xuất nông nghiệp và các bãi chôn lấp rác.

Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc là quốc gia phát thải metan lớn nhất thế giới trong năm 2025, chủ yếu do hoạt động khai thác than, tiếp theo là Mỹ và Nga. Riêng ngành nhiên liệu hóa thạch chiếm khoảng 35% lượng metan do con người tạo ra và chưa có dấu hiệu giảm phát thải rõ rệt.

Những nguồn phát thải khổng lồ

Để xác định các nguồn phát thải metan, công ty hình ảnh vệ tinh Planet Labs phối hợp với tổ chức môi trường phi lợi nhuận Carbon Mapper vận hành hai vệ tinh chuyên giám sát khí này trên toàn cầu.

Mỗi ngày, hai vệ tinh bay quanh Trái Đất khoảng 16 vòng, chụp hàng trăm bức ảnh nhằm phát hiện những đám khí metan vô hình, không mùi.

Mục tiêu là xác định các nguồn “siêu phát thải”, tức số ít cơ sở thải ra lượng metan rất lớn, từ giếng dầu khí đến bãi chôn lấp rác.

Tại Mỹ, dữ liệu vệ tinh cho thấy nhiều cơ sở dầu khí có dấu hiệu phát thải metan kéo dài. Trong năm nay, khu vực Orla, bang Texas, ghi nhận tám đám khí lớn, tiếp theo là Stanton, Texas, và Ringold, Louisiana.

Các vụ rò rỉ quy mô lớn cũng được phát hiện tại nhiều quốc gia khác, từ Turkmenistan đến Venezuela. Trước đây, những nguồn phát thải này thường khó xác định do thiếu công cụ giám sát, nhưng công nghệ vệ tinh độ phân giải cao đang giúp phát hiện và xác định vị trí chính xác hơn.

Cắt giảm metan mang lại hiệu quả khí hậu nhanh chóng

Dù gây tác động mạnh đến khí hậu, metan cũng được xem là một trong những loại khí nhà kính có thể kiểm soát tương đối hiệu quả bằng công nghệ hiện có.

Theo Carbon Mapper, nhiều nguồn rò rỉ metan được vệ tinh phát hiện có thể khắc phục tương đối dễ dàng. Dù vậy vấn đề lớn nhất không còn nằm ở khả năng nhận diện hay công nghệ xử lý, mà ở tốc độ triển khai các biện pháp cắt giảm phát thải.

IEA chỉ ra rằng các giải pháp kỹ thuật hiện nay có khả năng cắt giảm khoảng 70% lượng metan phát thải từ hoạt động sản xuất nhiên liệu hóa thạch. Đáng chú ý, khí metan thu hồi còn có thể sử dụng làm nhiên liệu, thay vì thất thoát vào khí quyển.

Tuy nhiên, nỗ lực kiểm soát metan trên thế giới vẫn chưa đồng đều. IEA ghi nhận số vụ siêu phát thải tại Argentina và Algeria đã giảm, đồng thời tốc độ gia tăng metan từ các mỏ than Trung Quốc đang chậm lại.

Nhưng ở chiều ngược lại, một số chính phủ đang trì hoãn hoặc nới lỏng quy định kiểm soát metan. Mỹ đề xuất giảm yêu cầu giám sát đối với ngành dầu khí, trong khi Liên minh châu Âu (EU) thông qua việc lùi thời hạn áp dụng một số quy định báo cáo phát thải đối với nhiên liệu nhập khẩu.

Giáo sư Edward Parson, Đại học California tại Los Angeles (Mỹ), cho rằng việc một số chính phủ nới lỏng quy định kiểm soát khí metan trong năm nay xuất phát từ sức ép của ngành nhiên liệu hóa thạch.

“Điều này cho thấy ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch quyết tâm phản đối mọi quy định có thể hạn chế hoạt động của họ”, ông Parson nói.

Các chuyên gia cảnh báo sự chậm trễ có thể làm mất đi cơ hội hạn chế nóng lên toàn cầu trong ngắn hạn.

“Bất kỳ sự cắt giảm metan nào được thực hiện hôm nay đều có thể mang lại lợi ích mà chúng ta chứng kiến ngay trong cuộc đời mình”, Dan Cusworth, Phó Chủ tịch phụ trách khoa học của Carbon Mapper nhận định.