Những cảnh báo về cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng có thể đe dọa hoạt động của Liên hợp quốc, tổ chức được thành lập sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai với mục tiêu duy trì hòa bình, thúc đẩy nhân quyền và phát triển kinh tế - xã hội toàn cầu. Đây thực sự là bài toán khó, cần sớm tìm lời giải.
Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres vừa gửi thư trực tiếp tới 193 thành viên, trong đó nhấn mạnh, tổ chức này có thể cạn kiệt tiền mặt và rơi vào tình trạng sụp đổ tài chính nếu không có biện pháp khẩn cấp. "Tình hình sẽ còn xấu đi trong tương lai gần", lãnh đạo tổ chức đa phương lớn nhất thế giới nhận định.
Lo lắng của ông Antonio Guterres có căn cứ, bởi tính tới cuối năm 2025, tổng những khoản đóng góp chưa thanh toán của các nước thành viên đã chạm mức kỷ lục 1,57 tỷ USD, cao gấp hơn 2 lần so với cùng kỳ năm trước. Đây là con số chưa từng có trong lịch sử Liên hợp quốc, cho thấy mức độ nghiêm trọng của tình trạng nợ phí kéo dài và quy mô tài trợ bị thiếu hụt.
Theo dữ liệu mới công bố, thực trạng áp lực tài chính mà Liên hợp quốc đang gánh chịu không chỉ là khó khăn ngắn hạn mà mang tính hệ thống, xuất phát từ sự chậm trễ và thiếu minh bạch trong việc thanh toán những khoản đóng góp bắt buộc của các nước thành viên và các quy định ngân sách lỗi thời không còn phù hợp với bối cảnh hiện nay. Theo quy định của Liên hợp quốc, các nước đóng góp tài chính tùy theo quy mô kinh tế của mình, trong đó Mỹ và Trung Quốc lần lượt chiếm tỷ lệ đóng góp lớn nhất.
Tuy nhiên, Mỹ với vai trò là quốc gia đóng góp lớn nhất cho ngân sách thường xuyên của Liên hợp quốc, đang chậm hàng tỷ USD cả cho ngân sách thường xuyên và các hoạt động gìn giữ hòa bình. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần mô tả Liên hợp quốc là tổ chức có "tiềm năng lớn", nhưng chưa phát huy được vai trò. Việc này cùng với sự trễ hẹn đóng góp của nhiều nước khác khiến quỹ dự trữ tiền mặt của Liên hợp quốc thu hẹp nghiêm trọng và không đủ để duy trì các hoạt động như trước.
Trong bối cảnh đó, ông Antonio Guterres cũng cảnh báo rõ ràng, nếu các quốc gia không thanh toán đầy đủ và đúng hạn các khoản đóng góp, hoặc nếu các nguyên tắc tài chính và quy định hiện hành không được cải tổ căn bản, Liên hợp quốc sẽ đối mặt với nguy cơ “sụp đổ tài chính” trong tương lai gần. Nhà lãnh đạo này mô tả tình trạng tài chính hiện tại như một vòng luẩn quẩn, khi Liên hợp quốc buộc phải hoàn trả các khoản tiền chưa sử dụng ngay cả khi không nhận được đủ nguồn vào. Điều này làm trầm trọng thêm khó khăn về tiền mặt.
Không chỉ ảnh hưởng tới hoạt động cơ bản như hòa bình và an ninh, nếu xảy ra khủng hoảng tài chính sẽ tạo nên thách thức đối với các chương trình phát triển, nhân đạo và bảo vệ nhân quyền lâu nay do Liên hợp quốc điều phối. Các chuyên gia quốc tế cảnh báo, nếu thiếu nguồn lực tài chính ổn định, khả năng phản ứng nhanh với khủng hoảng nhân đạo, dịch bệnh hay thiên tai sẽ bị suy giảm, tác động trực tiếp tới hàng triệu người dễ bị tổn thương trên toàn cầu. Việc một số nước lớn rút lui khỏi các thể chế đa phương kèm theo việc cắt giảm tài trợ tự nguyện càng làm trầm trọng thêm áp lực tài chính, khiến Liên hợp quốc rơi vào thế phải lựa chọn giữa cắt giảm sâu chi tiêu hoặc tìm nguồn tài trợ mới.
Trước mắt, Liên hợp quốc đã phê chuẩn ngân sách cho năm 2026 ở mức 3,45 tỷ USD, giảm khoảng 7% so với năm trước, đồng thời triển khai sáng kiến cải tổ mang tên UN80 nhằm tinh giản bộ máy, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, theo Tổng Thư ký Antonio Guterres, các biện pháp "thắt lưng buộc bụng" chỉ có tác dụng tạm thời và không đủ giải quyết gốc rễ của cuộc khủng hoảng tài chính. Với đà này, nếu việc thu các khoản phí không cải thiện đáng kể, Liên hợp quốc có thể "cạn kiệt ngân quỹ" vào giữa năm 2026 và khó có thể giải ngân đầy đủ kế hoạch tài chính đã thông qua.
Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng và sự rạn nứt trong hợp tác đa phương, tình hình tài chính của Liên hợp quốc đang trở thành thước đo sâu sắc cho mức độ cam kết của cộng đồng quốc tế đối với một trật tự toàn cầu dựa trên luật pháp và hợp tác. Như vậy, diễn biến mới này không chỉ là cảnh báo về nguy cơ đối với cơ chế đa phương quan trọng của nhân loại, mà còn là lời kêu gọi mạnh mẽ về việc thực hiện trách nhiệm tập thể của các thành viên. Nếu coi Liên hợp quốc là trụ cột cho hòa bình, an ninh và phát triển bền vững thì việc bảo đảm tài chính phải là trách nhiệm tập thể và không thành viên nào được phép phớt lờ.
