Lebanon đã trở thành điểm đổ vỡ của lệnh ngừng bắn trong cuộc chiến Iran như thế nào?

Sau nhiều tuần cảnh báo rằng các cuộc tấn công liên tiếp của Israel vào Lebanon sẽ làm tổn hại nỗ lực ngoại giao, Iran đã tiến hành các cuộc tấn công trực tiếp đầu tiên trong 2 tháng qua nhằm vào Israel vào đêm Chủ nhật, làm dấy lên nghi ngờ mới về khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran.

Trong khi Israel và Mỹ tìm cách tách biệt việc Israel chiếm đóng miền nam Lebanon khỏi cuộc chiến rộng hơn giữa Mỹ - Israel và Iran, Iran luôn tuyên bố rằng họ sẽ không chấp nhận một thỏa thuận hòa bình nào không bao gồm cả Lebanon.

Các cuộc tấn công đêm qua đã xác nhận điều đó.

Sau cuộc không kích ban đầu của Israel nhằm vào khu vực ngoại ô phía nam Beirut hôm Chủ nhật - bất chấp những đảm bảo của Mỹ tuần trước rằng Israel sẽ không tấn công thủ đô Lebanon miễn là Hezbollah không tiến hành các cuộc tấn công vào miền bắc Israel - và Iran đã phóng tên lửa vào Israel trong đêm để trả đũa.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố trong một thông cáo: “Chiến dịch tối nay là một lời cảnh báo. Nếu các hành động gây hấn tiếp tục tái diễn, phản ứng sẽ mở rộng hơn và bao trùm tất cả các mục tiêu Mỹ - Do Thái phục quốc trong khu vực.”

Israel đáp trả bằng nhiều cuộc tấn công trên khắp Iran vào ngày thứ Hai, bao gồm cả thủ đô Tehran, bất chấp việc Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đã yêu cầu Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu không leo thang căng thẳng.

“Tôi là người quyết định... ông ấy (Thủ tướng Netanyahu) không phải người quyết định”, Trump nói với tờ Financial Times của Anh hôm Chủ nhật.

Tehran tiếp tục đáp trả bằng đợt phóng tên lửa thứ hai nhằm vào Israel. Phần lớn tên lửa Iran đã bị đánh chặn và chưa có báo cáo thương vong tại Israel.

Dù vậy, Tổng thống Mỹ vẫn cảm thấy cần phải lên mạng xã hội vào cuối ngày thứ Hai để khiển trách cả hai bên. “Israel và Iran phải lập tức ngừng ‘nổ súng’”, ông viết ngắn gọn trên nền tảng Truth Social.

Beirut: Lằn ranh đỏ

Sau đợt tấn công thứ hai, quân đội Iran tuyên bố kết thúc các chiến dịch nhằm vào Israel nhưng cảnh báo rằng bất kỳ cuộc tấn công nào tiếp theo của Israel tại Lebanon sẽ phải đối mặt với những đòn đáp trả “mạnh mẽ hơn”, theo hãng tin bán chính thức Fars của Iran.

Bà Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (Center for International Policy) và là người sáng lập chương trình The Iran Podcast, nhận định với Al Jazeera:

“Tehran đã chấp nhận các cuộc tấn công gần đây của Israel ở miền nam Lebanon nhưng đã vạch ra lằn ranh đỏ tại Beirut.”

“Khi Israel muốn tấn công Beirut vào tuần trước, Tehran đã gửi cảnh báo nghiêm khắc tới Washington rằng họ sẽ không chấp nhận các cuộc tấn công vào Beirut. Và giờ họ đã chứng minh đó không chỉ là lời đe dọa.”

Sự leo thang này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu cuộc tấn công trực tiếp của Iran để bảo vệ Hezbollah có cho thấy Tehran sẵn sàng thực thi lằn ranh đỏ của mình, tức bất kỳ cuộc tấn công nào của Israel nhằm vào các đồng minh của Iran đều sẽ dẫn tới phản ứng quân sự trực tiếp từ Tehran?

Ở phạm vi rộng hơn, giới quan sát cũng đặt câu hỏi liệu Washington còn cơ hội nào để đàm phán chấm dứt cuộc chiến Mỹ - Israel chống Iran, thậm chí tiến tới một thỏa thuận lâu dài với Tehran, trong khi Israel vẫn tiếp tục các hoạt động quân sự chống Hezbollah tại Lebanon hay không?

Giao tranh tại Lebanon

Lebanon bị cuốn vào cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran từ ngày 2/3 sau khi Hezbollah - lực lượng đồng minh của Iran - mở các cuộc tấn công vào miền bắc Israel.

Hezbollah cho biết các cuộc tấn công này nhằm trả đũa việc Israel sát hại Lãnh tụ Tối cao Iran, Đại giáo chủ Ali Khamenei, trong ngày đầu tiên của cuộc chiến Mỹ - Israel chống Iran hôm 28/2, cũng như việc Israel gần như hằng ngày vi phạm thỏa thuận ngừng bắn tại Lebanon được ký kết vào tháng 11/2024.

Theo số liệu mới nhất của Bộ Y tế Lebanon, ít nhất 3.613 người đã thiệt mạng và 11.072 người khác bị thương trong các cuộc tấn công của Israel trên khắp Lebanon kể từ khi giao tranh bùng phát trở lại vào tháng 3. Hơn một triệu người đã phải rời bỏ nhà cửa khi Israel kiểm soát gần 1/5 lãnh thổ Lebanon.

Mặc dù lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian nhằm chấm dứt giao tranh giữa Israel và Hezbollah bắt đầu có hiệu lực từ ngày 17/4, các cuộc tấn công của Israel vẫn tiếp diễn trong những tuần sau đó, bao gồm cả tại thủ đô Beirut, nơi Israel tuyên bố đang nhắm vào thành trì của Hezbollah ở khu ngoại ô phía nam thành phố.

Đầu tuần này, các nhà đàm phán Lebanon và Israel đã công bố một thỏa thuận ngừng bắn có điều kiện khác sau các cuộc đàm phán tại Washington.

Tuy nhiên, thủ lĩnh Hezbollah Naim Qassem đã bác bỏ thỏa thuận này, gọi đó là một “trò hề” và tuyên bố các cuộc tấn công vào miền bắc Israel sẽ tiếp tục chừng nào bom đạn vẫn còn rơi xuống Lebanon.

“Cùng nhau trong chiến tranh, cùng nhau trong hòa bình”

Một trong những diễn biến đáng chú ý nhất của cuộc xung đột hiện nay là Iran đang dần từ bỏ logic từng định hình chiến lược khu vực của họ trong nhiều năm qua, theo Rob Geist Pinfold, giảng viên an ninh quốc tế tại King's College London.

“Ban đầu, toàn bộ mục đích của chiến lược ‘phòng thủ từ xa’ là ngăn chặn một cuộc chiến trực tiếp giữa Israel và Iran”, ông nói với Al Jazeera.

Iran đã đầu tư mạnh vào Hezbollah và các nhóm đồng minh khác trong khu vực - bao gồm lực lượng Houthi ở Yemen và nhiều nhóm vũ trang tại Iraq, Syria - vì tin rằng họ có thể tạo ra sức mạnh răn đe thông qua các lực lượng ủy nhiệm hiệu quả hơn năng lực quân sự thông thường của Iran.

“Những gì chúng ta đang chứng kiến là Iran đã hoàn toàn thay đổi động lực đó. Thay vì sử dụng các nhóm ủy nhiệm để chiến đấu vì Iran, giờ đây Iran đang leo thang với tư cách một quốc gia để chiến đấu bảo vệ các lực lượng ủy nhiệm của mình.”

Bà Mortazavi cho rằng Iran hiện đã gắn bất kỳ khuôn khổ hòa bình nào với số phận của các đồng minh trong khu vực.

“Thông điệp của Tehran là: Cùng nhau trong chiến tranh, cùng nhau trong hòa bình.” (‘Together in war, together in peace’)

Ông Nadim Houry, Giám đốc điều hành tổ chức Arab Reform Initiative (ARI) tại Lebanon, cũng nhận định Iran đang cố gắng duy trì chiến lược “thống nhất các mặt trận” lâu nay nhằm bảo vệ mạng lưới đồng minh khu vực của mình.

“Để làm được điều đó, họ cần chứng minh rằng mình có thể ngăn Israel hành động đơn phương chống Lebanon.”

“Nỗi lo của Iran là nếu họ bị xem là không thể bảo vệ Hezbollah - lực lượng ủy nhiệm quan trọng nhất - thì toàn bộ mạng lưới đồng minh khu vực sẽ lần lượt bị suy yếu.”

“Canh bạc có tính toán” hay một lằn ranh mới?

Các chuyên gia cho rằng đợt leo thang mới nhất vừa mang tính chiến lược, vừa là tuyên bố về quyết tâm của Iran.

“Tôi không cho rằng Iran đã tạo ra một cơ chế phản ứng tự động, theo đó mọi cuộc đụng độ giữa Israel và Hezbollah đều dẫn đến sự can thiệp trực tiếp của Tehran”, ông Andreas Krieg, giáo sư tại Khoa An ninh của King's College London, nhận định.

“Nhưng Iran rõ ràng đã thiết lập một ‘lằn ranh đỏ’ cứng rắn hơn nhiều đối với Lebanon.”

Theo ông Krieg, Iran đang cố gắng định hình lại các giới hạn của lệnh ngừng bắn thông qua việc sử dụng sức mạnh có kiểm soát, thay vì từ bỏ ngoại giao hoàn toàn.

“Đây là một lằn ranh đỏ mới, nhưng là một lằn ranh đỏ linh hoạt. Iran muốn duy trì sự mơ hồ. Họ muốn Israel tin rằng việc leo thang thêm ở Lebanon có thể dẫn tới các cuộc trả đũa trực tiếp từ Iran, nhưng đồng thời cũng muốn giữ đủ không gian để tránh bị kéo vào một cuộc chiến toàn diện theo lịch trình của Israel.”

Nhà phân tích Ali Rizk tại Beirut cho rằng Tehran có thể đang tính toán rằng ông Trump muốn tránh một cuộc xung đột rộng lớn hơn và ưu tiên một giải pháp đàm phán.

“Hiện nay đã xuất hiện sự khác biệt rõ ràng giữa ưu tiên của Mỹ và Israel.”

“Ông Trump có thể sẵn sàng nhượng bộ phần nào lợi ích của Iran tại Lebanon nếu điều đó giúp đạt được một thỏa thuận giải quyết các vấn đề quan trọng nhất với ông, như hồ sơ hạt nhân và eo biển Hormuz.”

Chấm dứt chiến tranh giờ trở nên khó khăn hơn

Các nhà phân tích cảnh báo rằng nếu Washington không thể ngăn chặn những hành động của Israel mà Tehran cho là không thể chấp nhận, Iran có thể kết luận rằng Mỹ không đủ khả năng mang lại một lệnh ngừng bắn toàn diện như họ mong muốn.

“Câu hỏi then chốt là liệu ông Trump có thực sự sẵn sàng kiềm chế Israel theo bất kỳ cách thức đáng kể nào hay không”, ông Houry nói.

“Ông ấy sẽ gây sức ép cụ thể lên Israel hay chỉ đơn giản là thuận theo?”

Ông Rizk cho rằng ông Trump đang ở trong một “tình thế rất khó khăn”, nhưng nhiều khả năng vẫn sẽ gây áp lực lên Israel để tránh leo thang tại Lebanon.

“Hy sinh các cuộc đàm phán với Iran chỉ để phục vụ việc Netanyahu tiếp tục ném bom Lebanon sẽ khiến ông ấy bị xem là người phục tùng Israel hơn bao giờ hết, điều có thể gây bất lợi trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ.”

“Vì vậy, khả năng cao là ông ấy sẽ nỗ lực mạnh mẽ để ngăn cuộc leo thang này phá hỏng tiến trình ngoại giao với Iran.”

Hiện tại, các chuyên gia cho rằng một giai đoạn tạm thời giảm giao tranh vẫn có thể xảy ra, nhưng triển vọng hòa bình lâu dài đang trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Ông Krieg kết luận:

“Kịch bản có khả năng cao nhất là một trạng thái căng thẳng bạo lực kéo dài: các cuộc đàm phán vẫn tiếp tục, Iran và Israel tiếp tục thử giới hạn của nhau, Hezbollah vẫn hoạt động, còn Mỹ cố gắng ngăn hệ thống trượt vào một chiến dịch quân sự quy mô lớn hơn.”

Mỹ và Israel đang không hoàn toàn cùng ưu tiên

Như vậy, trong lúc ông Trump muốn đạt được thỏa thuận với Iran để ổn định Trung Đông thì ông Netanyahu muốn tiếp tục gây sức ép quân sự lên Hezbollah và các đồng minh của Iran. Điều này khiến Washington gặp khó khăn. Nếu không kiềm chế được Israel, Iran có thể cho rằng Mỹ không đủ khả năng bảo đảm một thỏa thuận hòa bình, khi đó đàm phán Mỹ - Iran có nguy cơ đổ vỡ.

Trước đây, một thỏa thuận ngừng bắn giữa Iran và Israel có thể chỉ tập trung vào hai nước, bây giờ Iran đã phát tín hiệu: Không thể có hòa bình với Iran nếu Israel vẫn tiếp tục tấn công Lebanon. Nói cách khác, Tehran đang gắn số phận của mình với Hezbollah. Điều này khiến bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai cũng phải giải quyết đồng thời: xung đột Iran – Israel, chiến sự tại Lebanon, vai trò của Hezbollah và các nhóm đồng minh khác của Iran trong khu vực.

Điều thị trường và giới quan sát đang lo ngại là nguy cơ chiến tranh khu vực tại Trung Đông sẽ tăng mạnh và kéo dài. Điều này đặc biệt quan trọng đối với giá dầu thế giới, hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz, và thị trường chứng khoán và hàng hóa toàn cầu chắc chắn sẽ còn nhiều biến động.