Kinh tế toàn cầu sẽ ra sao nếu dòng năng lượng tiếp tục tắc nghẽn?

Sau hơn một tháng kể từ khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát, câu hỏi lớn nhất với giới hoạch định chính sách không còn là giá dầu sẽ tăng bao nhiêu, mà là nền kinh tế toàn cầu có thể chịu đựng tình trạng nghẽn năng lượng này trong bao lâu.

Tâm điểm của khủng hoảng nằm ở eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng chiến lược kết nối các nhà sản xuất dầu vùng Vịnh với thị trường toàn cầu. Khi Iran gần như phong tỏa tuyến đường này để đáp trả các cuộc tấn công, khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu bị gián đoạn. Theo ước tính của các tập đoàn năng lượng, có tới 10 triệu thùng dầu mỗi ngày không thể rời khỏi khu vực

Thách thức trong ngắn hạn

Trong những tuần đầu, nền kinh tế toàn cầu vẫn duy trì được trạng thái ổn định tương đối. Giá dầu tăng mạnh nhưng chưa vượt ngoài kiểm soát, thị trường tài chính biến động nhưng chưa rơi vào khủng hoảng, và chuỗi cung ứng vẫn hoạt động dù chịu áp lực.

Lý do nằm ở các “vùng đệm” sẵn có. Các nền kinh tế lớn tận dụng kho dự trữ năng lượng, trong khi doanh nghiệp trì hoãn điều chỉnh sản xuất và tiêu dùng chưa phản ứng ngay lập tức. Một số kịch bản kinh tế cho rằng nếu xung đột chỉ kéo dài 2–6 tuần, tác động sẽ chủ yếu mang tính tạm thời.

“Trong kịch bản có cơ sở, chúng tôi cho rằng nếu xung đột tại Iran và sự gián đoạn nguồn cung năng lượng và hàng hóa toàn cầu chỉ kéo dài từ 2 đến 6 tuần, tác động đối với lạm phát và hoạt động kinh tế sẽ mang tính tạm thời”, bà Kathy Bostjancic, kinh tế trưởng của Nationwide, viết trong một bình luận.

Ngay cả khi chiến sự kéo dài sang vài tháng , hệ thống vẫn có thể hấp thụ cú sốc. Giám đốc điều hành TotalEnergies, ông Patrick Pouyanné, cho rằng thế giới có thể “nuốt trôi” cú sốc trong khoảng 3-4 tháng nhờ lượng tồn kho tích lũy trước đó.

Tương tự, ông Douglas Porter, kinh tế trưởng của BMO Capital Markets, cũng nhận định: “Do các nền kinh tế lớn đã phản ứng bằng cách tung ra nguồn cung đáng kể từ các kho dự trữ chiến lược, đồng thời thị trường vẫn bám vào nhận định rằng xung đột sẽ không kéo dài, nên đà tăng của giá dầu nhìn chung vẫn được kiểm soát ở mức tương đối".

Một minh chứng rõ ràng là động thái của International Energy Agency (IEA). Ngày 11/3, 32 quốc gia thành viên đã nhất trí triển khai biện pháp khẩn cấp lớn nhất trong lịch sử tổ chức này, đưa ra thị trường 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ nhằm ứng phó với gián đoạn nguồn cung do xung đột Trung Đông.

Theo IEA, quyết định được thông qua sau cuộc họp khẩn cấp cấp chính phủ nhằm đánh giá mức độ nghiêm trọng của thị trường năng lượng. Tổng Giám đốc Fatih Birol nhận định quy mô gián đoạn hiện nay là “chưa từng có”, do đó đòi hỏi một phản ứng mang tính toàn cầu với mức độ chưa từng có tiền lệ.

Tuy nhiên, các biện pháp này chỉ có tác dụng kéo dài thời gian, không thể thay thế nguồn cung thực.

Ngưỡng 6 tháng: từ “cầm cự” sang tổn thương thực

Vấn đề bắt đầu trở nên nghiêm trọng khi xung đột vượt qua mốc vài tháng. Khi đó, các vùng đệm như dự trữ năng lượng, niềm tin thị trường và khả năng điều tiết chính sách dần suy yếu.

Theo ông Patrick Pouyanné, nếu chiến sự kéo dài quá 6 tháng, tác động sẽ không còn mang tính tạm thời mà chuyển sang “tổn thương thực” đối với toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Giá dầu khi đó không chỉ phản ánh yếu tố tâm lý mà chuyển sang tình trạng thiếu hụt vật lý thực sự.

“Nếu xung đột kéo dài hơn 6 tháng, chúng ta sẽ phải đối mặt với những tác động thực sự. Tất cả các nền kinh tế trên thế giới sẽ bị tổn hại nghiêm trọng”, ông Pouyanné cho biết.

Trong bối cảnh không có nguồn thay thế đủ lớn để bù đắp lượng dầu bị gián đoạn qua eo biển Hormuz, thị trường có nguy cơ bước vào một chu kỳ tăng giá kéo dài. Các tổ chức như Oxford Economics cảnh báo kinh tế toàn cầu có thể chạm “điểm gãy” nếu giá dầu duy trì quanh 140 USD/thùng trong vài tháng, trong khi các chuyên gia tại Wells Fargo Securities cho rằng mức 130 USD/thùng kéo dài cũng đủ để đẩy kinh tế Mỹ vào suy thoái.

Tác động của cú sốc năng lượng không dừng ở giá dầu mà lan rộng theo hiệu ứng domino. Giá nhiên liệu tăng kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và tiêu dùng, từ đó đẩy lạm phát lên cao. Ông Birol cảnh báo không quốc gia nào có thể miễn nhiễm nếu khủng hoảng tiếp diễn.

Trong kịch bản xấu nhất, thế giới có thể đối mặt với “lạm phát đình trệ” – tình trạng lạm phát cao đi kèm tăng trưởng trì trệ và thất nghiệp gia tăng, tương tự những gì từng xảy ra trong thập niên 1970.

Song song với đó, chuỗi cung ứng toàn cầu đang chịu áp lực ngày càng lớn. Ngoài dầu mỏ, nhiều nguyên liệu quan trọng như helium, phân bón hay các kim loại phục vụ công nghệ cao đều bị ảnh hưởng. Việc gián đoạn nguồn cung phân bón, trong đó một phần đáng kể đi qua eo biển Hormuz , có thể khiến sản lượng nông nghiệp giảm và giá thực phẩm tăng trong thời gian tới.

Trong khi đó, nguồn helium từ Qatar, vốn đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất chất bán dẫn, cũng bị gián đoạn, tạo thêm áp lực lên ngành công nghệ – một trong những động lực tăng trưởng chính của kinh tế toàn cầu.

Các thị trường tài chính đã bắt đầu phản ứng với những rủi ro này, dù vẫn giữ kỳ vọng rằng xung đột sẽ không kéo dài quá lâu. Tuy nhiên, kỳ vọng này đang ngày càng trở nên mong manh khi chiến sự chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Thực tế cho thấy, nếu nguồn cung năng lượng tiếp tục bị nghẽn, các yếu tố hỗ trợ như dự trữ, niềm tin thị trường và chính sách điều tiết sẽ dần cạn kiệt, khiến nền kinh tế toàn cầu mất đi khả năng tự cân bằng.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ không có giải pháp thay thế thực sự cho eo biển Hormuz trong ngắn hạn. Dù Mỹ và các đồng minh có thể tăng sản lượng ở nơi khác, việc bù đắp ngay lập tức hàng triệu thùng dầu mỗi ngày là điều gần như không thể. Ngay cả khi nguồn cung được điều chuyển, thời gian vận chuyển dài và công suất giới hạn cũng khiến thị trường khó có thể ổn định nhanh chóng.

Trong bối cảnh đó, thời gian trở thành biến số quyết định. Nếu chiến sự được kiểm soát trong vài tuần hoặc vài tháng, nền kinh tế toàn cầu vẫn có cơ hội phục hồi.

Nhưng nếu kéo dài quá 6 tháng, như cảnh báo của ông Patrick Pouyanné, thế giới có thể bước vào một chu kỳ suy giảm sâu, nơi giá năng lượng cao bóp nghẹt tiêu dùng, làm suy yếu đầu tư và đẩy lạm phát lên mức khó kiểm soát.