Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran có thể khiến người tiêu dùng và doanh nghiệp trên toàn thế giới phải đối mặt với nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng giá nhiên liệu tăng cao, ngay cả khi xung đột kéo dài một tuần qua sớm kết thúc. Nguyên nhân là do các nhà cung cấp năng lượng đang phải xử lý hậu quả từ các cơ sở bị hư hại, chuỗi logistics gián đoạn và rủi ro gia tăng đối với hoạt động vận chuyển.

08-1772948822-khung-hoang-nang-luong-moi-chien-su-trung-dong-day-gia-nhien-lieu-toan-cau-leo-thang.jpg

Triển vọng này tạo ra rủi ro cho kinh tế toàn cầu, đồng thời trở thành điểm yếu chính trị đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, khi cử tri rất nhạy cảm với chi phí năng lượng và thường không ủng hộ việc can dự sâu vào các cuộc xung đột ở nước ngoài.

Các nhà phân tích của JPMorgan Chase cho biết trong một báo cáo nghiên cứu ngày thứ Sáu: “Thị trường đang chuyển từ việc chỉ định giá rủi ro địa chính trị sang đối mặt với những gián đoạn vận hành thực tế, khi việc đóng cửa các nhà máy lọc dầu và các hạn chế xuất khẩu bắt đầu ảnh hưởng đến quá trình chế biến dầu thô và dòng cung khu vực”.

Cuộc xung đột đã khiến khoảng 1/5 nguồn cung dầu thô và khí tự nhiên toàn cầu bị đình trệ, khi Tehran tấn công các tàu đi qua Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng nằm giữa bờ biển Iran và Oman, đồng thời tấn công vào hạ tầng năng lượng trong khu vực.

Kể từ khi chiến sự bùng phát, giá dầu toàn cầu đã tăng hơn 25%, kéo theo giá nhiên liệu tăng mạnh đối với người tiêu dùng trên khắp thế giới.

Việc tuyến vận tải qua eo biển gần như bị đóng băng khiến các quốc gia sản xuất dầu lớn trong khu vực như Saudi Arabia, United Arab Emirates, Iraq và Kuwait phải tạm dừng xuất khẩu tới 140 triệu thùng dầu, tương đương khoảng 1,4 ngày nhu cầu dầu toàn cầu.

Hệ quả là các kho chứa dầu và khí tại khu vực Vịnh Trung Đông nhanh chóng đầy, buộc nhiều mỏ dầu ở Iraq và Kuwait phải cắt giảm sản lượng, trong khi UAE có khả năng sẽ là nước tiếp theo thực hiện động thái tương tự, theo các nhà phân tích và nguồn tin thị trường.

Một nguồn tin từ công ty dầu khí quốc doanh trong khu vực cho biết: “Nếu tàu chở dầu không đến, sớm muộn gì mọi nơi cũng sẽ phải đóng giếng”.

Ông Amir Zaman, trưởng nhóm thương mại khu vực châu Mỹ của Rystad Energy, nhận định việc đóng cửa các mỏ dầu do gián đoạn vận tải có thể mất nhiều thời gian để khôi phục hoạt động bình thường.

Giá dầu Brent Crude đã tăng hơn 16%, hướng tới mức tăng theo tuần mạnh nhất kể từ sau Russian invasion of Ukraine.

Ông Zaman cho rằng ngay cả khi chiến sự kết thúc, việc khôi phục sản lượng vẫn có thể mất nhiều ngày, nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng, tùy thuộc vào loại mỏ, tuổi mỏ và cách thức các giếng dầu bị đóng trước đó.

Trong khi đó, lực lượng Iran cũng đang tấn công hạ tầng năng lượng trong khu vực, bao gồm các nhà máy lọc dầu và cảng xuất khẩu, buộc nhiều cơ sở phải ngừng hoạt động. Một số cơ sở bị hư hại nghiêm trọng và cần thời gian sửa chữa.

Qatar đã tuyên bố tình trạng force majeure (bất khả kháng) đối với các lô hàng khí đốt xuất khẩu khổng lồ của nước này vào ngày thứ Tư sau các cuộc tấn công bằng drone của Iran. Các nguồn tin cho biết ít nhất một tháng mới có thể khôi phục sản xuất bình thường. Qatar hiện cung cấp khoảng 20% nguồn LNG toàn cầu.

Trong khi đó, nhà máy lọc dầu và cảng xuất khẩu dầu thô Ras Tanura khổng lồ của Saudi Aramco cũng đã phải đóng cửa sau các cuộc tấn công, dù chưa có thông tin chi tiết về mức độ thiệt hại.

Nhà Trắng cho biết cuộc tấn công nhằm vào Iran là cần thiết vì nước này gây ra mối đe dọa cận kề đối với Mỹ, dù chưa công bố chi tiết. Tổng thống Trump cũng nói ông lo ngại về nỗ lực của Iran trong việc phát triển vũ khí hạt nhân.

Nguy cơ tại eo biển Hormuz

Ngay cả khi chiến tranh kết thúc nhanh chóng, thị trường sẽ cần thời gian để bình ổn. Việc nguồn cung và giá năng lượng trở lại mức trước chiến tranh có thể mất nhiều tuần hoặc nhiều tháng, tùy thuộc vào mức độ thiệt hại đối với hạ tầng và hoạt động vận tải.

Ông Joel Hancock, chuyên gia phân tích năng lượng tại Natixis CIB, cho biết cho đến nay chưa có thiệt hại mang tính “cấu trúc” nghiêm trọng, nhưng rủi ro vẫn tồn tại nếu chiến sự kéo dài.

Câu hỏi lớn nhất đối với thị trường năng lượng là khi nào eo biển Hormuz có thể an toàn trở lại cho hoạt động vận tải. Ông Trump đã đề nghị cung cấp hộ tống hải quân cho các tàu chở dầu và hỗ trợ bảo hiểm cho các tàu hoạt động trong khu vực.

Tuy nhiên, các nguồn tin tình báo và quân sự cho rằng Iran vẫn có khả năng duy trì các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào tàu thuyền trong nhiều tháng, khiến tuyến vận tải này khó sớm ổn định.

Sau khi xung đột kết thúc, nhiều quốc gia cũng có thể tăng mua dầu để bổ sung dự trữ dầu chiến lược, do nhận ra rủi ro từ việc tồn kho thấp. Điều này sẽ làm tăng nhu cầu dầu và hỗ trợ giá.

Rủi ro kinh tế và chính trị toàn cầu

Sự gián đoạn nguồn cung năng lượng đang lan rộng trong chuỗi cung ứng và nền kinh tế của các quốc gia châu Á phụ thuộc nhập khẩu, nơi 60% dầu thô được nhập từ Trung Đông.

Tại Ấn Độ, công ty lọc dầu nhà nước Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited đã tuyên bố tình trạng bất khả kháng đối với các lô hàng xăng xuất khẩu do thiếu nguồn cung.

Ít nhất hai nhà máy lọc dầu tại Trung Quốc đã giảm công suất, trong khi Bắc Kinh yêu cầu tạm dừng xuất khẩu nhiên liệu. Thái Lan cũng đã ngừng xuất khẩu nhiên liệu, còn Việt Nam tạm dừng các chuyến hàng dầu thô.

Sự gián đoạn này lại tạo lợi thế cho Nga khi giá dầu thô của nước này tăng lên. Mỹ đã cho phép các nhà máy lọc dầu của Ấn Độ có 30 ngày miễn trừ để mua dầu Nga thay thế nguồn cung bị mất từ Trung Đông.

Tại Nhật Bản - quốc gia nhập khẩu LNG lớn thứ hai thế giới - giá hợp đồng điện cơ sở tại Tokyo cho năm tài khóa bắt đầu từ tháng 4 đã tăng hơn 1/3 trong tuần này trên sàn EEX do dự báo giá nhiên liệu tăng.

Ở Seoul, người dân đã bắt đầu xếp hàng tại các trạm xăng vì lo ngại giá nhiên liệu sắp tăng mạnh.

Đối với người tiêu dùng châu Âu, cú sốc khí đốt lần này càng trở nên nghiêm trọng khi khu vực vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau khủng hoảng năng lượng do cuộc chiến Nga - Ukraine gây ra.

Châu Âu đã chuyển sang nhập khẩu LNG để thay thế khí đốt đường ống từ Nga, và hiện cần mua thêm 180 chuyến hàng LNG so với năm ngoái để lấp đầy kho dự trữ trước mùa đông tới.

Rủi ro nguồn cung đối với Mỹ ít hơn, vì nước này hiện là nhà sản xuất dầu và khí đốt lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, giá nhiên liệu trong nước vẫn tăng theo thị trường quốc tế.

Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ, giá xăng bán lẻ trung bình tại Mỹ đã lên 3,32 USD/gallon, tăng 34 cent so với tuần trước. Giá dầu diesel cũng tăng từ 3,76 USD lên 4,33 USD/gallon.

Giá nhiên liệu tăng mạnh được xem là rủi ro lớn đối với ông Trump và đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Ông Mark Malek, Giám đốc đầu tư của Siebert Financial, nhận định: “Giá xăng có sức tác động tâm lý rất mạnh. Đó là chỉ số lạm phát mà người tiêu dùng nhìn thấy mỗi ngày”.