Khi hòa bình chưa phải mục tiêu

Có lẽ sai lầm lớn nhất khi nhìn vào tiến trình đàm phán Mỹ - Iran hiện nay là kỳ vọng hai bên đang cùng hướng tới một thỏa thuận hòa bình. Nhưng thực tế có thể hoàn toàn khác.

Hai tuần sau khi Washington và Tehran ký bản ghi nhớ nhằm chấm dứt giao tranh và mở đường cho các cuộc đàm phán hạt nhân, những vấn đề quan trọng nhất vẫn gần như đứng yên.

Hai bên tiếp tục tranh cãi về quyền quản lý Eo biển Hormuz, về lệnh ngừng bắn tại Libanon, về tài sản bị phong tỏa và cả cách hiểu những điều khoản đã ký. Ngay cả việc các cuộc đàm phán kỹ thuật có thực sự diễn ra hay không cũng xuất hiện những thông tin trái ngược.

Nếu nhìn theo cách thông thường, đây dường như là dấu hiệu của một tiến trình thất bại. Nhưng trong bối cảnh Trung Đông, đó lại có thể chính là điều mà cả Washington lẫn Tehran đều chấp nhận.

Tổng thống Donald Trump bước vào nhiệm kỳ mới với lời hứa chấm dứt những "cuộc chiến bất tận". Sau cuộc xung đột với Iran, ông không muốn đưa nước Mỹ trở lại một chiến dịch quân sự kéo dài, đặc biệt khi giá dầu, lạm phát và sức ép trong nước vẫn là những vấn đề nhạy cảm.

Ở phía bên kia, Iran cũng không có nhiều lựa chọn. Nền kinh tế tiếp tục chịu sức ép lớn từ chiến tranh và cấm vận, chương trình hạt nhân bị tổn hại, trong khi nguy cơ xung đột với Mỹ và Israel vẫn hiện hữu. Tehran cần giảm áp lực để có thời gian khôi phục năng lực và ổn định tình hình trong nước.

Điều đó tạo ra một nghịch lý. Hai bên vẫn coi nhau là mối đe dọa chiến lược, nhưng đều chưa muốn quay lại chiến tranh.

Vì vậy, bản ghi nhớ hiện nay không hẳn là con đường dẫn tới hòa bình. Nó giống một cơ chế quản lý khủng hoảng hơn.

Trong nhiều năm, Iran đã cho thấy một chiến thuật quen thuộc trên bàn đàm phán. Tehran hiếm khi từ chối đối thoại, nhưng cũng rất ít khi bước ngay vào vấn đề mà đối phương mong muốn. Thay vào đó là những cuộc tranh luận kéo dài về trình tự, điều kiện và cách diễn giải từng điều khoản. Tiến trình vẫn tiếp diễn, nhưng tiến bộ thực chất luôn chậm hơn kỳ vọng.

Lần này cũng vậy, khi thay vì bàn sâu về chương trình hạt nhân, hai bên lại dành phần lớn thời gian để tranh cãi về chính bản ghi nhớ vừa ký.

Mỗi bên đều diễn giải văn kiện theo cách có lợi cho mình. Washington cho rằng nới lỏng cấm vận phải gắn với các bước đi cụ thể của Iran. Tehran lại coi đó là điều kiện để tiếp tục đàm phán. Mỹ muốn bảo đảm tự do hàng hải qua Eo biển Hormuz, trong khi Iran muốn khẳng định vai trò kiểm soát của mình đối với tuyến vận tải chiến lược này.

Khi ngay cả điểm xuất phát còn chưa thống nhất, việc đạt được một thỏa thuận cuối cùng rõ ràng sẽ không dễ dàng.

Nhưng điều đó không đồng nghĩa bản ghi nhớ vô nghĩa. Trong thời gian các cuộc thương lượng tiếp diễn, chương trình hạt nhân của Iran chưa được khôi phục, chiến sự quy mô lớn tạm lắng, giá dầu giảm và các tuyến hàng hải từng bước ổn định trở lại. Cả Washington lẫn Tehran đều tránh được lựa chọn mà họ chưa sẵn sàng đối mặt, đó là một cuộc chiến mới.

Theo nghĩa đó, điều mà bản ghi nhớ mang lại trước hết không phải là hòa bình, mà là thời gian. Song lịch sử cũng cho thấy thời gian không tự động tạo ra lòng tin.

Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 từng được kỳ vọng mở ra một giai đoạn mới trong quan hệ Mỹ - Iran. Nhưng những rào cản bên trong cấu trúc quyền lực Iran, sự nghi ngờ lẫn nhau và việc Mỹ sau đó rút khỏi thỏa thuận đã khiến kỳ vọng ấy nhanh chóng tan biến.

Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị. Ngay cả khi một thỏa thuận mới được ký kết, điều khó khăn hơn nhiều vẫn là biến những cam kết trên giấy thành một sự thay đổi thực chất trong quan hệ giữa hai quốc gia vốn đã đối đầu suốt gần nửa thế kỷ.

Bởi vậy, câu hỏi lớn nhất lúc này không phải là Mỹ và Iran có tiếp tục đàm phán hay không.

Điều cần theo dõi là liệu khoảng thời gian mà hai bên đang mua được có đủ để tạo ra một nền tảng ổn định hơn, hay chỉ đơn thuần trì hoãn vòng đối đầu tiếp theo.

Ở Trung Đông, khoảng lặng sau tiếng súng luôn đáng quý. Nhưng lịch sử của khu vực cũng nhiều lần chứng minh rằng khoảng lặng ấy không phải lúc nào cũng dẫn tới hòa bình. Đôi khi, nó chỉ là quãng nghỉ giữa hai cuộc khủng hoảng.

Và có lẽ, đó mới là bản chất của bản ghi nhớ Mỹ - Iran hiện nay.